Шәһри Казан

Болгар әкренләп серләрен ача

Болгар кайнап тора. Ял көннәрендә туристлар ташкыны тагын да арта. Кайлардан гына килмиләр. Болгар дәүләт музей-тыюлыгындагы бар нәрсә кызыксындыра аларны: тарихи корылмалар, кабер ташлары, казу эшләре вакытында археологлар тапкан экспонатлар...

Хәер, биредә казу эшләре бүгенге көндә дә алып барыла һәм әлеге әйләндереп алынган территория әллә каян игътибарны җәлеп итеп тора. Тарих төпкеленә төшеп, кулларына эләккән һәр нәрсәне иләп, юып, бөртеген-бөртеккә аера бара археологлар. Бу участокта казу эшләре инде 2013 елдан башлап уздырыла икән. Урта гасырга караган шәһәр корылмаларын тикшерәләр. Быелгы археологик казу эшләре гадәттәгедән соңгарак калып, июль аенда гына башланган. Моны, нигездә, һава шартлары, кәгазь эшләре белән бәйләп аңлаталар. Биредә Татарстан Фәннәр академиясенең Альфред Халиков исемендәге Археология институты хезмәткәрләре дә (Родион Степанов, Наталья Иранцева), Россия Фәннәр академиясе Археология институтының фәнни хезмәткәре дә бар. Эшчеләр исә, нигездә, Болгар шәһәре территориясендә яшәүчеләр. Аларның да күбесе казу эшләрендә берничә ел рәттән катнаша.

- Бу - Казан һәм Мәскәү археологларының уртак хезмәте. Шәхсән мин 2011 елдан бирле монда. Болгар - иң беренче чиратта, археологлар өчен яңа гыйлем туплау урыны. Болгар - ислам белән бәйле иң төньяк шәһәр. Ислам дине белән бәйле мәдәниятләрнең йогынтысы нык сизелә. Бу участокта әлегә без культуралы катламны казыйбыз, ул якынча бер метрдан метр ярымга кадәр. Аннан соң подвал, баз калдыкларын, хуҗалык чокырларын казыйсыбыз бар. Кайсыдыр бер җирдә без ул катламга төштек тә инде. Табышларга килгәндә, әлегә җылыту корылмалары - таштан, балчыктан салынган мич калдыклары чыга. Бөтен килеш чыккан әйберләр ХХ гасырга караган, чөнки ул вакытта биредә кешеләр яшәгән. «Заманча шәһәр» бу участокта зур түгел. Күп дигәндә, 20-40 сантиметр. Кызганыч, ХХ гасыр урталарына караган подваллар культуралы катламны бозалар. Бу участокта ниндидер монументаль әйбер юк, булыр дип исәп тә тотмадык, - ди Россия Фәннәр академиясе Археология институтының фәнни хезмәткәре Денис Бадеев.

Әлбәттә, бу очракта искитәрлек нәрсә булмагач, казу эшләре уздыруның ни хаҗәте, мәгънәсе бар дигән сорау туа. Җәмигъ мәчетләре, базар, мавзолейлар турында белү - бер әйбер, ә «рядовой» төзелешләрне казу - анысы бөтенләй икенче. Моның бөтен мәгънәсе - шәһәр үсешен күзәтүдә дип аңлата археологлар.

Реклама

Гади халыкны гадәттә археологлар тапкан хәзинәләр кызыксындыра. Денис Бадеев өчен, мәсәлән, 2013 ел аеруча хәзинәле ел булган. Дүрт хәзинә: көмеш коелма кисәкләре, ике көмеш беләзек, көмеш акчалар тапканнар.

- Бу әйберләрнең һәммәсе бер урында - 30 квадрат метрлы мәйданда чыкты. Көмеш коелма дүрт килограммнан артык иде. Алар биредә базар булганга кадәр чорга карый. 47ләп тәңкә чыкты. Базар территориясен казыганда, күчереп йөртә торган 100дән артык тимер баскычка юлыктык. Мөгаен, ул сату өчен җитештерелгән булгандыр. Белмим, базар территориясеннән алып китәргә өлгермәгәннәр, белмим, авыр йөк булып тоелган. Күрәсең, кыйммәтрәк товарларны коткарырга кирәк санаганнардыр, - ди Мәскәү археологы.

2017 елның җәе археологларны ниләр белән сөендерер, әлегә әйтүе кыен, ни генә булмасын, казу эшләрен сентябрь урталарына кадәр алып барырга ниятли алар.


Сүзен-сүзгә

Фаяз ХУҖИН, Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең мөхбир-әгъзасы:
- Болгарда казу эшләре 2010 еллардан бирле бик актив рәвештә алып барыла. Без монда иң беренче чиратта, әлбәттә, Мәскәү белгечләрен чакырдык. Алар- югары квалификацияле археологлар. Казан Кремлендә эшләгәндә дә алардан башка әллә ни артыгын майтара алмадык. Аның фән ягы гына түгел, сәясәт ягы да бар. Биредә Түбән Новгородтан да, Ульяновскидан да, Самарадан да килеп эшләделәр. Хәзер инде казу эшләрен артык кабаланмый гына алып барабыз. Болгарны һаман өйрәнергә кирәк, чөнки аның казылмаган җирләре әле бик күп. Мәскәүлеләр базар урыны таптылар. Без моңа кадәр сәүдәнең ни рәвешле баруын күз- алдына китерә алмый идек. Монда алар сатучыларның лавкаларын, алар тирәсендә генә һөнәрчеләрнең остаханәләрен таптылар. Бу - искиткеч уникаль әйбер. Минем өчен Болгарның башка шәһәрләр арасында тоткан урынын билгеләү өчен, Х гасырда сугылган ике болгар акчасының бер-бер артлы табылуы (2013-14 еллар) бик әһәмиятле булды. Болгар җирендә Х гасырдан XVI гасырга кадәр биш катлам бар. Х гасырдан башлап гасыр саен үсә, киңәя баруын күрсәтә торган фактлар җитенкерәми иде. Бу казу эшләре нәкъ менә шуңа юнәлдерелгән. Быел да кызыклы табышлар булыр дип көтәм.


Автор фотолары

Теги: 250
Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 февраля 2018 в 09:08
    Атнабай оныгы Ләйсән Атнабаева: «Кияүгә чыксам да фамилиямны үзгәртмим!» Ләйсән Азамат кызы АТНАБАЕВА 1992 елда Уфа шәһәрендә туган. Аннан соң гаиләләре белән Әлмәткә күченеп китәләр, укырга да шунда керә һәм бик яхшы билгеләргә тәмамлый. Аннан соң Казанга килә, Казан дәүләт институтының юридик бүлегендә укып, кызыл диплом алып чыга. Хәзер - аспирантурада. Бер үк вакытта шәхси эшмәкәрлек белә шөгыльләнә, үз-үзеңне тоту кагыйдәләре буенча дәресләр алып бара. Әлегә бөтен биографиясе шул. Ә безгә ул халык шагыйре Әнгам АТНАБАЕВның оныгы буларак кадерле. Сүзебез дә Атнабай турында.
    13
    0
    0
  • 23 февраля 2018 в 08:04
    Марат Кәбиров Әнгам Атнабаев турында: «Мин аның «сагындым» дигән сүзен сагындым» Көтмәгәндә-уйламаганда телефон шалтырый. Трубканы алуга, көр, ихлас тавыш яңгырый: – Них-холь, Марат?!
    30
    0
    0
  • 22 февраля 2018 в 17:03
    Орхидеялар – энергетик вампир? Өемдә орхидеялар күп үсә. Бер танышым аларны энергетик вампир диде. Имештер, өйдә аларны тотарга ярамый. Бу чынлап та шулаймы? Алия Закирова.
    169
    0
    0
  • 22 февраля 2018 в 15:38
    Алкоголизмнан ничек дәваланырга? Статистика мәгълүматлары буенча республикада эчүчеләр саны, былтыргы белән чагыштырганда, якынча өч процентка кимегән. Ләкин бу саннар дөреслеккә бик үк туры килеп бетми икән. Нарколог, психиатр, психотерапевт Галимҗан Шакирҗанов әйтүенчә, быелның 1 гыйнварына алынган мәгълүматлар буенча, Татарстанда алкоголизм диагнозы белән 30 мең кеше теркәлгән.
    159
    0
    1
  • 22 февраля 2018 в 15:34
    Фирдүс Тямаев: «Минем җырлар тарихка кереп калды инде» Сәхифәбезнең бүгенге кунагы – татар эстрадасының иң популяр җырчыларының берсе Фирдүс ТЯМАЕВ. Үзенә генә хас харизмы, темпераменты, кызулыгы булган, шул ук вакытта хисчән һәм чын мәгънәсендә халык мәхәббәтен яулаган җырчы белән без аның юбилееннан соң күрештек.
    254
    0
    1
  • 22 февраля 2018 в 11:59
    Биш бала анасы Роза Мостафина: «Өебездән куалар» Редакциябезгә Казаннан биш бала анасы Роза Мостафина мөрәҗәгать итте.
    210
    0
    0
  • 22 февраля 2018 в 11:03
    Һәр авылның үз Фазылы булсын иде Төрле яклап килгән кеше кем ул? Андыйлар күп өлкәләрдә үзләренең көчен сынап карый, уңышларга ирешү белән беррәттән, аларның тормышы да гадәти түгел, ә үзенчәлекле, кызыклы.
    125
    0
    3
  • 22 февраля 2018 в 10:47
    «Килә ява, килә ява...»: иске спектакльнең яңа премьерасын тамашачы ничек кабул итте? Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында Зөлфәт Хәкимнең “Килә ява, килә ява...” спектаклен яңарттылар.
    123
    1
    1
  • 22 февраля 2018 в 08:50
    Зәңгәр күзле, киң күңелле кызыбызны котлыйбыз! Зәңгәр күзле, җитен чәчле кызның урамда карга батып уйнап керүенә әбисе ул яраткан солы кесәлен пешереп куйган. Ярата шул инде аны әбисе, ярата! Гел аның куенында менә шулай иркәләнеп, назланып кына торасы иде дә соң...
    141
    0
    0
  • 21 февраля 2018 в 16:48
    23 февральдә ир-атларга нәрсә бүләк итәргә? Ватанны саклаучылар көне җитә. Бәйрәм булгач, бүләк тә әзерлисе килә. Ир-атларга нәрсә бүләк итәргә?
    227
    0
    0
  • 21 февраля 2018 в 16:16
    Юка пешерү ЫСУЛЫ Бу ризыкның ничек аталуын төгәл белмим, атамасы күптөрле. Бер якта аны юка диләр. Икенче бер җирдә көлчә дип атыйлар. Җәймә, җәүликмәк, чәлпәк дигән исемнәре дә бар.
    374
    0
    5
  • 21 февраля 2018 в 14:41
    Ләйсән Гыймаева Хәмдүнә Тимергалиеваның күлмәген алып торган?! Ләйсән Гыймаева хәйран гына түгәрәкләнеп килә, димәк, тиздән ике кызларына иптәшкә тагын бер бәләкәч өстәләчәк.
    363
    0
    0
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • «Килә ява, килә ява...»: иске спектакльнең яңа премьерасы
  • Дәүләт Советы сессиясеннән ФОТОРЕПОРТАЖ 20.02.2018
  • Казанның Аккош күлендә Май чабу бәйрәмен үткәрделәр (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • Россия чаңгысы-2018. Юдино бистәсеннән фоторепортаж
  • Фәнис Ярулинның тууына 80 ел тулды
  • 2018 ел кышы рекорд куйды (5 февраль)
  • Ай тотылган төндә 31.01.2018
  • "Татмедиа" Республика матбугат һәм гаммәви коммуникацияләр агентлыгының киңәйтелгән утырышыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • «Татарстан гүзәле» бәйгесеннән ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Казанны кар басты
Соңгы комментарийлар
Интервью
  • 18 февраля 2018 в 09:00
    Ләйсән Фәйзуллина: «Мин – ирекле шәхес» Галиәсгар Камал театрында барган «Миркәй белән Айсылу», «Җилкәнсезләр», «Мәхәббәт FM», «Көтәм сине» спектакльләре аша таныш булган яшь актриса Ләйсән Фәйзуллина үзенчәлекле рольләр белән генә түгел, кызыклы, тирән шәхес буларак та үзенә җәлеп итә. Бүген аның һөнәренә, тормышка карата фәлсәфи уйлары, киләчәккә омтылышлары турында сорашырга, Ләйсәнне шәхес буларак ачарга тырыштык.
    433
    0
    1
  • 14 февраля 2018 в 15:00
    Яучы Наилә Җиһаншина: «50 яшькә җиткән ирләр бала табар яшьтәге хатын-кыз эзләп килә» Гомерлек яр табу замана белән тәңгәл килмәстәй катлаулы мәсьәләгә әйләнеп бара кебек, әмма моннан котылуның берәр чарасы булырга тиештер бит. Россия Мөселман хатын-кызлар берлеге рәисе, Дәүләт Думасының гаилә, хатын-кызлар һәм балалар эшләре буенча комитеты эксперт советы әгъзасы яучы Наилә Җиһаншина белән шул турыда әңгәмә кордык.
    780
    0
    2
  • 8 февраля 2018 в 12:32
    Марсель Вәгыйзов: «Шундый бер вакыт килеп җитә – дөрес яшәмәгәнеңне аңлыйсың» Татарстанның атказанган артисты Марсель Вәгыйзов белән күзгә-күз карап аралашуыбыз беренче тапкыр иде. Сөйләшер өчен җиңел, рәхәт кеше, шул ук вакытта үз-үзенә шактый ук таләпчән икәнлеген белдем. Татар җыр сәнгатендә аның үз юлы бар. Ашыкмый, каударланмый, сайлаган юлыннан тыныч, әмма ныклы адымнар белән баручы җырчы дияр идем мин аның турында. Күңеле тартмаганны җырламас, ошатканын җиренә җиткереп башкарыр.
    400
    2
    2
  • 23 февраля 2018 в 09:08
    Атнабай оныгы Ләйсән Атнабаева: «Кияүгә чыксам да фамилиямны үзгәртмим!» Ләйсән Азамат кызы АТНАБАЕВА 1992 елда Уфа шәһәрендә туган. Аннан соң гаиләләре белән Әлмәткә күченеп китәләр, укырга да шунда керә һәм бик яхшы билгеләргә тәмамлый. Аннан соң Казанга килә, Казан дәүләт институтының юридик бүлегендә укып, кызыл диплом алып чыга. Хәзер - аспирантурада. Бер үк вакытта шәхси эшмәкәрлек белә шөгыльләнә, үз-үзеңне тоту кагыйдәләре буенча дәресләр алып бара. Әлегә бөтен биографиясе шул. Ә безгә ул халык шагыйре Әнгам АТНАБАЕВның оныгы буларак кадерле. Сүзебез дә Атнабай турында.
    13
    0
    0