Шәһри Казан

Татар теле – бай, әмма терминнарга "кытлык" үзен нык сиздерә

Бүгенге көндә татар дөньясы кайсы өлкәгә караган терминнарга кытлык кичерә? Терминология өлкәсендә соңгы елларда нинди эшләр башкарыла? Туган тел көне уңаеннан "Татар-информ" мәгълүмат агентлыгы уздырган матбугат конференциясендәге сөйләшүдә сүз нигездә шул хакта барды.

Реклама

- Татар телендәге терминологиянең төп проблемасы, телебезнең табигый закончалыгына туры килгән, шушы нигездә үскән һәм килеп чыгышы ягыннан төрки-татар тамырлы терминнарның аз булуы. Ясалмалылык килеп керү табигыйлекне җимерә, чөнки без бүген Европадан һәм рус теленнән терминнар алу белән мавыгабыз,- дип сөйләшүне башлап җибәрде Казан дәүләт университетының татар теле белеме кафедрасы җитәкчесе Гөлшат Галиуллина.

Гыйлем.татар порталының баш мөхәррире Айдар Шәйхин исә Гөлшат Галиуллинаның: «Телебезгә нигезләнеп барлыкка килгән терминнар аз»,- диюенә үзенчә җавап бирергә тырышты. Аның фикеренчә, төп проблема - татар телендә фәнни хезмәтләр язылмавыннан килә. «Иң мөһиме алтын урталыкны югалтмау. Укучыларыбызның терминнарның татарча булуына әзер булмавы да бар. Без аларны акрынлап ияләштерергә тиешбез",- диде ул. Христиан һәм мөселман дини терминнары мисалында терминнарның бер өлкәдән икенчесенә күчү мөмкинлегенә дә тукталып үтте Айдар Шәйхин.

Казан дәүләт архитектура-төзелеш университеты доценты, университетының татар телендә укыту буенча методик кабинет мөдире Рәшит Шакирҗанов сүзне моннан 25 ел элек ничек итеп институтта беренчеләрдән булып техник фәннәрне татарча укыта башлаулары, 17 ел дәвамында чыккан "Тел һәм фән" журналында терминнарнының чарлана, шомара баруына тукталды. Нефть тармагына караган, төзелеш (һ.б.) терминнары тупланган сүзлекләр чыгу да бу өлкәдә күзгә күренгән җитди эшләр буларак атады ул.

- Бүген бездә сүзлек төзү ниндидер бер уенга әйләнде. Һәрбер кеше бер юнәлешне ала да, сүзлек төзи һәм каяндыр акча юллап табып бастырып чыгара. Әмма бу ул үзе теләгәнчә генә килеп чыга. Кулланыш хакында уйламыйлар Ә бит бу бик җитди мәсьәлә, - ди Рәшит әфәнде.

Халыкара терминга яраклаштык дип кенә булмый. Рус телендәге терминны татарчага биреп бетереп, мәгънәне ачыклап бетереп булмый, үзенчәлекләр югала, дигән фикердә ул.

- Әйтик, Поляр йолдыз дип кенә атыйбыз икән, монда без бөтенесен дә әйтеп бетерә дә алмыйбыз. Ә "Тимер казык" дисәк, бу инде аның какан казык сыман гел бер урында гына булуына да ишәрә. Бу атамада генетик хәтер тупланып калган. Иң мөһиме боларны белү генә аз, аларны киләчәк буыннарга җиткерү зарур, - ди Рәшит Шакирҗанов.

Матбугат киңәшмәсендә катнашкан Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы фәнни-техник документация бүлегенең әйдәп баручы киңәшчесе Җәлил Мотыйгуллин бераз тынычланырга урын калдырып, "Галимнәр өчен көндәлек эш булган әйберне проблема итмик. Әгәр дә проблема бар икән аны бергәләшеп чишик. Монда массакүләм мәгълүмат чараларының роле зур. Әгәр сез булмаган проблеманы проблема дип бирсәгез, ул халыкта борчу тудырачак",- диюе проблемадан качу өчен генә әйтелмәде билгеле. Кайда проблема бар, кайда юк икәнне ул үзе дә яхшы белә.

Нинди дә булса сүзне, әйдәгез, русча гына калдырыйк дип әйтү - бу әле проблема түгел. Татар теленә тәрҗемәне бетерик дию - менә монысы проблема. Тәрҗемә итү - ул байлык. Әгәр әлеге байлыктан баш тартабыз икән, монысы беткә үч итеп тунны утка ягу булачак. Гомуми белем бирү программаларарын тормышка ашыра барып, теләсә нинди фәнне үз телебездә, теләсә нинди терминнарны кулланып укыта алабыз, - диде Җәлил Мотыйгуллин.

Сөйләшүдә катнашучылар терминологиягә төрле яклап килделәр. Шуңа да Тел, әдәбият һәм сәнгать институтының лексикография бүлеге җитәкчесе Айнур Тимерханов, мондый сөйләшүне кварталга бер уздырып торырга киңәш итәр идем дип юкка гына әйтмәде инде. Ул үзе дә проблеманы төрле аспекттан (дәүләт, галимнәр, кулланыш) чыгып карады.

Әгәр дә тел кулланышта, әгәр дә ул җанлы организм икән, анда һәрдаим үзгәрешләр булып торачак, бу табигый, дигән фикердә ул.



«Шәһри Казан»га Telegramда язылыгыз


Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 май 2018 - 16:10
    Кичер, улым! Һәр авылның акылга зәгыйфь яки гарип кешесе була. Кемдер алардан курка, читләшә, кемдер, киресенчә, изге җан дип, хәер сузып китә. Безнең авылда да бар ул. Көн саен авыл урамнары буйлап акрын гына атлап, һәр кеше белән исәнләшеп, тирә-якны барлап йөри.
    280
    0
    0
  • 23 май 2018 - 14:59
    Гөлназ АСАЕВА: «Булачак иремне ике әтиемә дә охшатып сайлыйм» Гөлназ АСАЕВА – моңлы тавышлы яшь җырчы. 16 яшеннән бирле ялгызы гына концертлар куя. Сәхнәдә ул тыйнаклыгы һәм бай репертуары белән аерылып тора.
    665
    0
    4
  • 23 май 2018 - 14:47
    Доктор Комаровский: «Картлыгыңда 20 оныгың булганчы, бер бабаең булсачы» Кичә Казанда танылган табиб Олег Комаровский булып китте. Ул ике көн дәвамында семинар уздырды, әти-әниләрне кызыксындырган сорауларга җавап бирде, балалар сәламәтлеге турында сөйләде. Доктор Комаровскийның киңәшләрен “ШК” сатында биреп барырбыз.
    208
    0
    1
  • 23 май 2018 - 14:33
    Нут ашы пешерү ЫСУЛЫ Аның өчен 4 литр суга 400 гр фарш, 1 стакан нут, 3 бәрәңге, 1 кишер, 1 суган, 3 тырнак сарымсак, 1 болгар борычы, 2 аш кашыгы томат пастасы, үсемлек мае, тоз, борыч кирәк.
    104
    0
    0
  • 23 май 2018 - 14:18
    Илфак Шиһаповның кызы Зәринә: «Мин – Сөембикәнең җанатары» Бу көннәрдә Саба районының Сатыш авылындагы фермада булырга туры килде. Шунда, очраклы гына дисәм дә була, бер абзый белән таныштым. Ул Юлбат авылының тарих укытучысы Илдар Сафин булып чыкты. Шул ферманың бер амбарында аның аты тора икән.
    198
    0
    2
  • 23 май 2018 - 13:44
    «Репетицияләргә йөри-йөри бер дә сөйләшми торган балабыз сөйләшә башлады» Хыялга юл. Камал театрының зур залында Баулының нәни артистлары күрсәткән сәхнә күренеше нәкъ менә шулай дип атала. Хыял чынбарлык булсын өчен күпме сабырлык, тырышлык, үҗәтлек кирәк.
    108
    0
    0
  • 23 май 2018 - 13:00
    Өйдә тортлар пешереп, аларны социаль челтәрләр аша саткан декреттагы әниләргә Президент ярдәм итәргә җыена Татарстан Президенты каршындагы Эшмәкәрлек советы республикадагы үзмәшгульлек белән кызыксына башлаган. Бу хакта Татарстанның бизнес-омбудсмены Тимур Ногманов үзенең Инстаграм битендә хәбәр итә.
    139
    0
    0
  • 23 май 2018 - 10:26
    «Тели белсәң – теләк, тели белмәсәң – имгәк» Бергә эшли торган иптәш хатыным: «Ялга чыксам эшләмим, оныкларымны гына сөеп ятам», – ди торган иде.
    304
    0
    0
  • 23 май 2018 - 10:21
    Габделбәр Илдарханов: «Урман сукмакларыннан гел узсаң да, адаштыра да, авырганда дәвалый да» Кызыл Яшьләр авылы бик матур урында, урман янында утыра. Авыл урамында нарат, агач исе... Биредә Лаеш урманчылыгының Питрәч участок урманчылыгы урнашкан.
    97
    0
    1
  • 22 май 2018 - 17:26
    «Һәр гаилә үз законнарын яза» Татарстан Дәүләт Советында узган матбугат конференциясендә парламент башлыгы урынбасары, «Мәрхәмәт» хатын-кыз депутатлар берләшмәсе җитәкчесе Татьяна Ларионова хәбәр иткәнчә, быелдан инвалид балаларны уллыкка алган гаиләләргә 200әр мең сум акча бирелә башлады. Әлеге вакытта бу ярдәмнән сигез гаилә файдаланган.
    207
    0
    0
  • 22 май 2018 - 15:57
    «Татар кызчыгы – 2018» бәйгесе җиңүчесе кем? «Алтыда нинди, алтмышта – шундый», – ди халык. Димәк, тәрбияне дә, белемне дә кечкенәдән бирергә, әдәп-әхлакка, йолаларга, гореф-гадәтләргә, милли моңнарга мәхәббәтне дә сабый чактан сеңдерергә кирәк. Быел гына яңадан оешып, гөрләтеп эшләп киткән Бөтендөнья татар хатын-кызлары «Ак калфак» иҗтимагый оешмасының Казан бүлеге активистлары да нәкъ шул максатны күздә тотып оештырдылар «Татар кызчыгы – 2018» бәйгесен. Беренче тапкыр гына үтсә дә, «коймак» төерле булмады.
    244
    0
    0
  • 22 май 2018 - 14:44
    Даниярга аякка басарга ярдәм итегез! 28 апрель – Мөхетдиновлар өчен авыр көн. Берничә ел элек шул көнне әбиләре вафат булган, 2016 елда Алсу бала тудыру йортына сабыен табарга киткәч, бабайлары бакыйлыкка күчкән.
    268
    0
    1
Реклама
  • 17 май 2018 - 11:28
    Өй салуның ние бар? - 2
  • Хәйрия концертыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • «Үлемсез полк» маршында 165 меңнән артык кеше катнашты
  • Казанның Меньеллык мәйданында узган Җиңү парадыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Суга сикерү буенча дөнья сериясе. Казан. 2018-FINA
  • 1 май митингыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Тукайга багышланган шигырь бәйрәменнән ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Тукай премиясен тапшыру тантанасыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Дәүләт Советы сессиясеннән ФОТОРЕПОРТАЖ 25.04.2018
  • «TMTV» музыкаль премиясе тапшыру тантанасыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Спорт гимнастикасы буенча Россия чемпионатыннан ФОТОРЕПОРТАЖ 18.04.2018
Соңгы комментарийлар
Интервью
  • 23 май 2018 - 10:54
    Кәгазе яңача булса да, түләве искечә калачак
    Россия халкы 1 июньнән торак-коммуналь хезмәтләр өчен яңа квитанцияләр алачак. Әлеге яңа түләү кәгазьләре искесеннән нәрсә белән аерыла һәм анда төп игътибарны нәрсәгә юнәлтәчәкләр?
    125
    0
    1
  • 23 май 2018 - 16:10
    Кичер, улым! Һәр авылның акылга зәгыйфь яки гарип кешесе була. Кемдер алардан курка, читләшә, кемдер, киресенчә, изге җан дип, хәер сузып китә. Безнең авылда да бар ул. Көн саен авыл урамнары буйлап акрын гына атлап, һәр кеше белән исәнләшеп, тирә-якны барлап йөри.
    280
    0
    0
Ночной режим