Шәһри Казан

Татарлар «чәкчәк» белән «Сабантуй» сүзләрен яза белми

25 октябрь көнне үткәрелгән “Татарча диктант” акциясенә нәтиҗәләр ясалды. Язма эшне халыкның яртысыннан артыгы “дүртле”, “бишле” билгеләренә тапшырган.

Быел диктант тексты итеп Аяз Гыйләҗевның “Җомга көн кич белән” әсәреннән өзек алынган иде. Казан федераль университетының Габдулла Тукай исемендәге татаристика һәм тюркология югары мәктәбе директоры Әлфия Йосыпова белдерүенчә, бу шактый катлаулы, мәктәп программасының барлык орфографик һәм пунктуация кагыйдәләрен колачлаган 369 сүздән торган текст.

– Барлыгы ике меңгә якын кеше диктант язып, үз белемнәрен сынады. Шуларның 29 проценты (580 кеше) язма эшне «биш»кә тапшырды. 27 проценты «дүртле» алды. Ләкин яхшы билге ала алмаучылар да күңелен төшермәсен иде, аларның, татар теле буенча белемнәрен тирәнәйтеп, киләсе диктантны “биш”кә язу мөмкинлеге бар, – ди Әлфия Йосыпова.
Инде зур күләмдә икенче тапкыр оештырылган акция белән читтә яшәүче татарлар да кызыксынган. Россия төбәкләреннән тыш диктантны Германия, Канада, Гарәп Әмирлекләре, Казахстан, Украина, Чехия, Әзербайҗан кебек чит илләрдә яшәүче милләттәшләребез язган.

– Без 300гә якын эшне кәгазь вариантта тикшердек. Калган эшләр – электрон вариантта интернет аша килде. Эшләрне безнең мөгаллимнәр ике атнага якын тикшерде. Диктантта җирле сөйләм үзенчәлекләре дә чагылган иде. Әйтик, Себер татарлары, рус мохитендә яшәүче татарлар  үз сөйләм үзенчәлекләрен кулланган. Казахстанның Семей шәһәрендә яшәүчеләр арасында диктантны – гарәп, Канадада яшәүчеләр – латин графикасын кулланган очраклар да булды. Безнең белгечләр, андый эшләрне дә тикшерде, – ди Әлфия Йосыпова.

Оештыручылар диктантта иң еш очраган хаталарны да санап китте.  
– Орфографик хаталар арасында “ң” хәрефе, нечкәлек билгесе белән бәйле хаталар күп иде. Әйтик, “яшьнәп” сүзен нечкәлексез генә язучылар булды. Сыйфатларда чагыштыру дәрәҗәсен дөрес язмау очрагы да теркәлде. Мәсәлән, “соңрак” сүзен, “соңырак” дип язганнар. Сүзләрне аерып, яки кушып яза белмәүчеләр дә бар иде: “киез итек” сүзе парлап та, кушып та, аерым да язылган, – ди Казан федераль университеты доценты Гөлназ Могътәсимова.

Реклама

Пунктуация хаталары да еш очраган. Диктант язучылар аерымланган хәлләрне өтер белән аермаган, туры сөйләм дөрес формалаштырылмаган, кушма җөмләдә ике җөмлә чиге дөрес аерылмаган, ягъни баш җөмлә белән иярчен җөмлә арасында тыныш билгеләре дөрес куелмаган.  
– Иң күп хата киткән сүзләр “чәкчәк” белән “сабантуй” иде. Татар халкының билгесе булып торган бу сүзләрдә хата ясауга үзебез дә гаҗәпләндек, хәтта. “Чәкчәк” кушылып языла. “Сабантуй” кушылып, ә “Сабан туе” аерым языла. Шулай ук сүз ахырында “й”ны куймау, “да/дә” кисәкчәләрен язмау, “х” белән “һ”не бутау очраклары да күп булды. Эндәш сүзләрдән соң өтер, тойгылы җөмләләрдән соң өндәү билгеләре куярга онытучылар бар, – ди Гөлназ ханым.

Оештыручылар “Татарча диктант” акциясен дәвамлы итәргә ниятли. Максатлары бөтендөньяда сибелеп яшәүче татарларга диктант яздыру.
– Русларның “Тотальный диктант» акциясенең сайты ел дәвамында эшли. Алар хаталар өстендә эш алып бара, төрле күнекмәләр бирәләр. Без дә киләчәктә “Татарча диктант”ны дөнья аренасына чыгарырга ниятлибез, – ди Әлфия Йосыпова.

Язуда хаталар ясамас өчен галимнәр игътибарлырак булырга, күбрәк китап укырга киңәш иттеләр.
Оештыручыларны диктантны дөрес тикшермәүдә дә гаепләүчеләр табылды.
– Хәтта, әсәрнең “Татар китап нәшрияты”нда чыккан ике басмасында да, аермалыклар бар. Ләкин без хаталарны татар теле кануннары кысаларында тикшердек. Нәтиҗәләр белән канәгать булмаучылар укытучылар янына килеп, үз эшен янәдән карап чыга ала, – ди Әлфия ханым.

 

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • Казанның Аккош күлендә Май чабу бәйрәмен үткәрделәр (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • Россия чаңгысы-2018. Юдино бистәсеннән фоторепортаж
  • Фәнис Ярулинның тууына 80 ел тулды
  • 2018 ел кышы рекорд куйды (5 февраль)
  • Ай тотылган төндә 31.01.2018
  • "Татмедиа" Республика матбугат һәм гаммәви коммуникацияләр агентлыгының киңәйтелгән утырышыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • «Татарстан гүзәле» бәйгесеннән ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Казанны кар басты
  • Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озатудан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә легендар җырчы Әлфия Авзалованың тууына 85 ел тулуга багышланган искә алу концертынан ФОТОРЕПОРТАЖ 15.01
Соңгы комментарийлар
Интервью
  • 18 февраля 2018 в 09:00
    Ләйсән Фәйзуллина: «Мин – ирекле шәхес» Галиәсгар Камал театрында барган «Миркәй белән Айсылу», «Җилкәнсезләр», «Мәхәббәт FM», «Көтәм сине» спектакльләре аша таныш булган яшь актриса Ләйсән Фәйзуллина үзенчәлекле рольләр белән генә түгел, кызыклы, тирән шәхес буларак та үзенә җәлеп итә. Бүген аның һөнәренә, тормышка карата фәлсәфи уйлары, киләчәккә омтылышлары турында сорашырга, Ләйсәнне шәхес буларак ачарга тырыштык.
    306
    0
    1
  • 14 февраля 2018 в 15:00
    Яучы Наилә Җиһаншина: «50 яшькә җиткән ирләр бала табар яшьтәге хатын-кыз эзләп килә» Гомерлек яр табу замана белән тәңгәл килмәстәй катлаулы мәсьәләгә әйләнеп бара кебек, әмма моннан котылуның берәр чарасы булырга тиештер бит. Россия Мөселман хатын-кызлар берлеге рәисе, Дәүләт Думасының гаилә, хатын-кызлар һәм балалар эшләре буенча комитеты эксперт советы әгъзасы яучы Наилә Җиһаншина белән шул турыда әңгәмә кордык.
    674
    0
    2
  • 8 февраля 2018 в 12:32
    Марсель Вәгыйзов: «Шундый бер вакыт килеп җитә – дөрес яшәмәгәнеңне аңлыйсың» Татарстанның атказанган артисты Марсель Вәгыйзов белән күзгә-күз карап аралашуыбыз беренче тапкыр иде. Сөйләшер өчен җиңел, рәхәт кеше, шул ук вакытта үз-үзенә шактый ук таләпчән икәнлеген белдем. Татар җыр сәнгатендә аның үз юлы бар. Ашыкмый, каударланмый, сайлаган юлыннан тыныч, әмма ныклы адымнар белән баручы җырчы дияр идем мин аның турында. Күңеле тартмаганны җырламас, ошатканын җиренә җиткереп башкарыр.
    341
    2
    2
  • 19 февраля 2018 в 16:43
    Корея кояшы астында безгә бәхет елмаермы?
    Җиңгән очракта – гимн, җанатарларга трибунадан болгар өчен флаг юк дип тормый инде спортчыларыбыз, акрынлап булса да, Олимпия медальләре өчен көрәшүен дәвам итә.
    69
    0
    0