Комсызлык коллары (Хикәя)

Әйтерсең лә, аның җанында буран уйнаганга шешә гаепле. Бер йотым булса да кирәк иде аңа. Юкса, йөрәге туктаячак! Аннан әнисен эзләп бакча буйлап китте. Аңа баш төзәтерлек акча кирәк. Шунардан башка күзгә ак-кара күренми. Башында бер генә уй. Әнине борчыйм дип тә уйлый белми, яшәү кыйбласын югалтуы өчен дә борчылмый.

Күндәм холыклы, һичкайчан әнисенә каршы килмәс, тавыш күтәреп сүз дә әйтмәс егетне тормыш әнә шулай үзгәртте дә куйды. Ник туганын аңламас дәрәҗәгә җитте. Әллә тормыш бозыклыгы... әллә кешеләр тар күңеллегә, комсызга, әшәке җанлыга әверелде. Туганлык, олыны-олы, кечене-кече итү дигән төшенчәләр мәгънәсен югалта бара түгелме соң? Барысы да үзебездән тора. Мәкерле уйларга ирек бигрәк җаныбыздан тора. Бары тик кемдер корбан, кемдер үзен башбирмәс “патша” итеп хис итә.

Зөһрә бу якларга килен булып төште. Үзе Саратов якларында туып-үскән. Уку йортыннан көзге урып-җыю эшләренә җибәрелгән чорда ир хатыны булуын сизми дә калды. Пешекчеләр курсларын тәмамлап йөргән көннәре иде. Диплом алды практикасы әнә шулай мәхәббәт маҗаралары бүләк итеп, ир хатыны булу бәхетенә ирештерде. Барысын да гадәти хәл итеп кабул итте Зөһрә. Туган җиренә ара ераклыгы да әллә ни борчымады. Чөнки калага да, салага да чакрымнар арасында әллә ни аерма юк иде. Яшьлегем, жүләрлегем бар, кайтып йөрермен дип уйлады. Ә картаясын уйламады. Язмыш нинди картлык бүләк итәсен ул вакытта уйларга иртә иде әле.

Килен төшү мәҗлесләреннән соң, барып Дипломын алып кайтты да кыз тулысы белән авыл тормышына чумды. Ашханәгә - үзе практика узган ук җиргә эшкә урнашты. Шулай тормыш үз агымын алды. Пар канаты - Хамисы да җайлы гына кеше булып чыкты. Вак-төяк үпкәләшүләрне санамаганда, аңлашып, дус-тату яшәделәр алар. Уйлап тормыйча, ашыгып кияүгә чыгуы өчен Зөһрә һичкайчан үкенмәде. Ире исән чакта үкенмәде. Яклау, хөрмәт, кайгырту тойды.

Хамис – гаиләдә икенче бала. Шулай да беренчеләрдән булып башлы-күзле булды. Авылдан китәсе килмичә, туган йортта төпләнеп калды. Энесе, сеңелләре үсә тордылар, канат ярып тарала бардылар. Аларга һөнәр сайларга, тормышларын булдырырга булышу, әлбәттә инде, әти-әниләре белән бергә Хамис белән Зөһрә өстенә дә төште. Йортта синеке-минеке бүленмәгән иде. Терлек асрасалар да уртак, яшелчәсен үстереп сатсалар да уртак. Олы абыйлары исә авылда төпләнеп калды. Аңа уртак тырышлык белән аерым йорт салдылар. Бер кулдагы биш бармак кебек аерылгысыз, бер йодрык кебек иде алар.

Зөһрә дә бу авылда килен икәнлеген онытып, бик яратып яшәде. Өч балага гомер бүләк итеп, алар өчен тырыштылар. Йорт-җирне дә карадылар. Тырыш, эшчән, булдыклы иде бу гаилә. Балалар да үз үрнәкләрендә үсте. Беркайчан әти-әниләрен борчымадылар, тискәре фикер ишеттермәделәр.

Күңелсезлекләрнең башы гаилә тоткасы Хамисны югалткан көннән башланды. Балалар үсеп бетеп, үз көннәрен үзләре күрер яшькә җиткәч кенә авырып китә ир. Аяклары атламаска, куллары тотмаска әйләнә. Табиблар сөякләргә салкын тигән дисәләр, өшкерүчеләр көчле бозым булуына ышандыра. Тик даруларның да, өшкерүләрнең дә файдасы булмый. Ир тормышның чын матур, нәтиҗәсен күрер мизгеленә җиткән чакта мәңгелеккә күзләрен йома. Терелер дигән өметләр акланмый.

Йортта Зөһрә, төпчек улы Хәмит һәм каенанасы Асия яшәп кала. Кызлар инде калага китеп эшкә урнашкан. Алар өчен дә күңеле тыныч хатынның. Кала тулы Хамисның бертуганнары яши. Берсенә бармасалар, икенчесенә барып керә алалар, ялларга кайта алмасалар, алар янына барып ышыкланалар.

Югалту белән килешми чара юк. Бик авыр булса да, ачы дөреслекне үзгәртү мөмкин түгел. Барлык күз яшьләрен эчкә йотып, эш белән юанып яшәргә, тормышны дәвам итәргә тырыша Зөһрә. Сыңар канат белән тормыш итүче бер ул гына түгел бит. Парлылар янында үзен боек, нәүмиз итеп сизсә дә, иптәшкә, терәк-таяныч булырга каенанасы бар дип юана. Әниле-кызлы кебек гомер итә алар.

Аякка басарга тырышып яшәп ятканда, кайгы кабат сыный хатынны. Юл фаҗигасенә очрап олы кызы вафат була. Хезмәттә үз урынын тапса да, тормыш корырга да өлгерми кала. Калада чәчтарашханәләрнең берсендә эшли ул. Куллары эшкә ятып тора, бар да яраталар, үз клиентларын да таба. Ерак түгел генә бистәгә барып, туй кәләшенең чәчен ясап кайтып килгәндә фаҗигага юлыга. Ул утырган машина юлда идарәне югалтып, дамба астына төшеп каплана. Машинадан шактый еракта кызның җансыз гәүдәсен генә табып алалар. Нәрсәгәдер өметләнергә, табиблардан җылы сүз көтәргә соң була инде. Япь-яшь килеш җир куенына иңдерәләр. Яралы йөрәккә тагын бер мәңге төзәлмәс яра өстәлә. Бу  юлы инде күз яшьләрен яшерерлек тә көч тапмый хатын. Алар ирексездән тәгәри. Сабыр канатлары да бер сына икән. Караңгылык баскан көннәрдә юаныч таба алмыйча озак бәргәләнә Зөһрә. Акрынлап каенанасыннан догалар өйрәнә башлый. Намазга баса. Йортта иптәшкә каенанасы булуга сөенеп бетә алмый. Янындагы улы өйләнмәгәнгә дә азрак борчыла. Йортта килен булса, оныклар йөгереп йөрсә, бәлки дөньяга күзләре дә ачылыр иде.

Асиянең урыны соңгы минутына кадәр түр башында була. 90 яшенә җитеп, хасияттән канәгать яшәп, хәер-фатихасын биреп вафат була ул. Аны соңгы минутларына кадәр карау, соңгы тамчы суны йоттыру да киленгә йөкләнгән була. Һич кенә дә кыенсынмый Зөһрә. Алар инде күптән икесе бер кешегә әверелгән, кайгыларны да бергә күтәрделәр, шатлыклары да уртак иде. Асия үзе дә беркайчан килен дип начар сүз сөйләмәде, кеше алдында хурламады. Кызы кебек кабул итә иде аны. Кайчакларда үз кызлары көнләшүләрен дә сиздереп куялар иде хәтта.

Әниләрен җирләгәннән соң, әлегә кадәр еш кайтып биредә кунак булган балаларга гына әллә ни була. Туган йортларыннан беркайчан сукмакны өзмәгән, туган апа дип өзелеп торган эне-сеңелләр үз таләпләрен куя башлый. Йорт Зөһрәнеке түгел! Ул монда килмешәк кенә, әниләреннән калган милек бүленергә тиеш!

Әлбәттә инде бу юлы Зөһрә дә дәшми кала алмый. Яхшымы-начармы, ул бу йортта 40 елга якын яшәгән. Үз куышын, үз почмагын булдырган, бар көчен, бар тапканын йортка салган. Инде лаеклы ялга чыгар яшькә җиткәч кенә бар булганын ташлап, чит кулларга биреп кая чыгып китсен?! Күпмедер өлеш түләп үз өен үзе сатып алырга каян акча тапсын. Гомер буе хәләл акчага, үз көче, үз куллары тырышлыгы белән яшәгән хатын ник соң йорт бүлешергә тиеш. Сорауларга җавап табарга ялгызы башының хәленнән килми. Ә Закон һәрвакыттагыча көчсезләрне якламый. Аның үз таләпләре,  үз кагыйдәләре. Өзгәләнә, бәргәләнә, әрни ул. Күп вакыт кешегә яхшылык эшләсәң дә, аңламыйлар икән дип уйлый. Яхшылыкларының начарлык булып әйләнеп кайтуы белән дә килешәсе килми. Кайткан саен кунак итүләрнең, сумка-сумка төяп җибәрүләрнең, җәй дәвамында балаларын үстерүнең нәтиҗәсе менә кайчан күренде. Барлык яхшылыклар аяк астына салып тапталды. Зөһрәдән дә явыз, әшәке хатын калмады. Гарьләнерлек тә, хурланырлык та бит! Әниләренең дә мин юкта да дус, тату булыгыз, дигән васыяте аяк астына салып тапталды. Мал, акча өстенрәк булып чыкты. Каладагы эне-сеңелләре чыгарган ызгышка, инде ир уртасын узып, лаеклы ялга чыгар яшькә җиткән абыйлары да килеп кушылды. Туганлык җепләрен өзеп, туган нигезенә аяк басмас булды. Ә Зөһрә абыйсы гаиләсенең терәк булуын көткән иде. Аның бу авылда абыйларыннан кала якын кешесе юк шул.

Төп нигез булгач, капканы бикләп кую хәленнән килми. Ә иренең туганнары җай чыккан саен кайталар, тавыш чыгаралар, өйдән куалар. Артыннан өстәл артына утырып Зөһрә сыйлары белән кунак булалар.

Кайткан саен алар арасында сыйлана-сыйлана Хәмит тә тәмам салгаларга өйрәнде. Соңгы кайтуларында тулы шешә алып кайтып, үзенә үк бүләк итеп калдыргач, шешәнең эченә генә төшмәде ул. Шул көнне өйдә беренче гауга-ызгыш чыкты, Хәмит гомерендә беренче тапкыр әнисенә пычрак сүзләр яудырды. Аны ирләр белән чуалуда, туганнарны биздерүдә гаепләде. Телсез калган ана күз яшьләре белән йокларга ятты ул көнне.

Бу вакытыннан соң, инде күпме көннәр, айлар узды. Хәмитнең генә айнырга, элеккеге халәтенә кайтырга теләге юк. Авылдагы эшен дә ташлап, җиңел генә көн күрү теләге белән яна ул. Күзләрендә мәрхәмәт, нур калмаган, теленең көнләп эшәкеләнгән, холкының ярсулана баруын күргән әнисе улын танымый, хәтта. Аларның нәселендә дә андый хәл күзәтелгәне юк иде.

Якыннары Хәмитне исерткечләр аша боздылар дип шикләнә. Зөһрәне кайгыга салып, Хәмитне юкка чыгарып максатларына ирешү юлын эзлиләр дип уйлыйлар.

Хәзерге вакытта Зөһрәнең күңеле тыныч түгел. Улы өчен бер ут йотса, йорты өчен тагын бер өзгәләнә. Олыгайган көндә кемнең урамда каласы килсен. Кызларына китсә дә, кияү янында күпме тора алыр. Шул ук вакытта тагын бер баласын югалтуны күтәрерлек көче дә юклыгын белә. Җиде юл чатында калган мосафир кебек кайсы якка атларга да белми ул. кая абынасы, кая ялгышасы билгесез чөнки. Улын күп кенә өшкерүчеләргә дә алып барды инде. Хәтта гөнаһ дип санаса да, күрәзәчеләргә бармый чарасы калмады. Ике атна туктап тора да, Хәмит кабат шешәгә үрелә, кабат әнисенә каршы баса. Күпме көрәшергә көче җитәр Зөһрәнең, билгесез. Туганнары вакытында аңнарына килсә генә инде.

Дөнья малы өч көнлек, аны беркем дә алып китә алмавын аңласалар да, комсызлык җиңә шул әле адәм баласын.

Ләйлә Искәндәрова.