“Шүрәле”дән гипс битлеккә кадәр: Тукай музее күңелне тетрәндерә

Бу нинди матур бина?

1996 елдан бирле эшләп килүче Габдулла Тукай әдәби музеена республикада яшәүчеләр генә түгел, Россиянең төрле төбәкләреннән, дөньяның төрле кыйтгаларыннан киләләр. Һәркем өчен Тукай үзенчә якын. Кемнәрдер аның әсәрләрен яттан белә, аның өчен Тукай музеена килү, Тукай белән бәйле рухи ядкәрләрне күрү югары дәрәҗә итеп кабул ителә. Ялгыш кына музейга килеп керүчеләр дә юк түгел. Казанга килгән туристлар, мәсәлән, урам буйлап узганда колонналар рәвешендәге “Шамил йорты” эчендә ниләр бар икән дип кызыксынып керә.

Бирегә килеп кергәч үзләренә бөтенләй башка дөнья – татарның бөек улы Тукай тормышын ачалар һәм бу шәхес белән тагын да ныграк кызыксынырга кирәк икән, дигән максат белән чыгып китәләр. Балалар өчен махсус залда Тукайның әкият геройлары “яши”. Кемнәр китап укырга ярата, алар өчен аерым зал эшләп тора. Тукайның үзе язган әсәрләреннән тыш, аның турында төрле елларда, төрле шәһәрләрдә нәшер ителгән китаплар урын алган.  

Укучылардан башлап галимнәргә кадәр

Халыкны музейга җәлеп итү максатыннан төрле проектлар, чаралар эшләнә. Беренче сыйныфларны - балаларның белемнәре белән мактана торган   “Әлифба” бәйрәменә чакыралар. Мәктәп укучылары бирегә килеп, Тукайның  дәреслекләр төзүен, аның балалар өчен язылган шигырьләре барлыгын белеп, “Шүрәле” “Су анасы” хуҗасының кем икәнен белеп китәләр. Икенче-дүртенче сыйныфларда укучыларга музейда Тукай геройлары белән уеннар тәкъдим ителә. Урта сыйныфларга исә квест һәм квиз формасында биремнәр оештырыла. Музейда Тукай гына түгел, аның чордашлары да яктыртыла. Мисалга, Фатих Әмирханга багышлап махсус экскурсияләр уза, күргәзмәләр эшләнә. Гүзәл Төхвәтова экскурсия уздырганда, Фатыйх Әмирханны бүгенге көндә гадәти тормышка әйләнгән смартфоннар турында язган дөньядагы беренче язучы булуын әйткәч, балаларда тагын да зур кызыксыну уянуын белдерә.     

Ел саен галимнәр өчен “Тукай укулары” фәнни-гамәли конференция уздырыла. Тукай исеме, иҗаты һәркемне берләштерә. Фәнни эзләнүләр алып барыла. Хәзерге вакытта Тукайның үзе исән вакытында чыккан китапларын, аларга кергән әсәрләрен, иллюстрацияләре нинди бәядән сатылган, шулар хакында өйрәнәләр. Тукай үзе исән вакытта нинди реклама текстлары кулланган, ничек Тукай исеме таралган, һәм гомумән, Тукайның көндәлек тормышын өйрәнеп, киң җәмәгатьчелеккә тәкъдим ителә.  

Тукай куллары тигән әйберләр

Музейга килгән һәркемне Тукай тормышына бәйле экспонатлар гаҗәпләндерә. Кәрәч тартмачык, кәрҗин, кара савыты... Мисалга, беренче гонорарына сатып алган кәрәч тартмачыгы. Ул агач төбе рәвешендә, төрле төсле чәчәкләр белән бизәлгән. Кемнәргәдер ул “Шүрәле” әкиятен хәтерләтергә мөмкин. Тукай аны  Уральскийда беренче гонорарына алган. “Шүрәле” әкияте дә нәкъ менә Уральскийда язылган. Музей директоры фикеренчә, Тукай биредә яшәгәндә туган ягын бик сагынган булырга тиеш. Һәм үзенең әсәрендә нәкъ тә менә Кырлай урманнарын сурәтләп, сусавын баскан.

Тукайның Казанга кайткан юл кәрҗине, сөлгесе – тарихи кыйммәтле ядкәрләрнең берсе. Тукайның дуслары Әхмәтгәрәй Хәсәниләр бүләк иткән җиң каптырмалары да килгән тамашачыларны таң калдыра. Тукай музеенда булган һәркем, Габдулла Тукай фотосындагы түбәтәйне күреп, без бу түбәтәйне музейда күрдек, дип горурлана ала. Тукайның Петербургка бәйле сәяхәте белән бәйле экспонатлар да шактый. Анда сатып алган карандашлар савыты һәм татар укучылары бүләк иткән кара савыты рухи кыйммәтләр турында уйланырга мәҗбүр итә. Тукай вафатыннан соң йөзеннән алынган гипстан ясалган битлек шулай ук тамашачыларны тетрәндерерлек. Чордашлары, туганнары белән бәйле экспонатлар шактый күп.

Бабасы Зиннәтулла Әмировның Коръәне, Сосна авылы мулласы Мөхәммәтшакир Фәйзуллинның гарәп хәрефләре белән язылган таягы, әнисе Бибимәмдүнәнең комганы кыйммәтле ядкәрләрнең берсе булып тора. 1911 елда чыккан, Тукай сурәте төшкән дәфтәр шулай ук Тукай мирасын саклаучы байлык. Тышлыгында “Эш” шигыре бирелеп, укучыларны укырга өндәп тора. Иске имляда хәзерге дәфтәрләрдәге кебек мәктәп укучысы, сыйныфы дигән язулар бар.  

Сез килмәсәгез үзләре килә

Тукай музеенда күчмә күргәзмәләр проекты эшләп килә. Күптән түгел генә күчмә музей белән Кайбыч районында булганнар. Кайсы район кызыксына, шул район белән хезмәттәшлек итә алар. Интерактив лекцияләр белән дә районнарга чыгалар. Бүгенге көндә Тукай фәнендә нинди яңалыклар бар, гомумән, Тукай иҗатындагы кызыклы фактлар турында сөйлиләр. КФУның филология һәм мәдәниара багланышлар институты белән берлектә Тукай иҗаты турында нейросеть күргәзмәсе эшләп килә. Тукай иҗатын ясалма фәһем ничек күрә, заманча күзлектән караганда аның әсәрләре ничек сурәтләнә, шулай ук кызыклы.

Шул ук вакытта китап басу юнәлешендә дә эш алып барып, музей фондларын китап аша таныттыруны гадәткә керткәннәр. Мәсәлән, Татарстан китап нәшрияте белән берлектә берничә китап басылып чыккан. Музей фондларыннан алынган, Тукай үзе исән вакытта дөнья күргән китап битләренең сурәте бер якка, икенче биттә бүгенге графикада бирелә. Тукай чорында китап ничек булган, бүгенге белән чагыштырып, Тукай әсәрләрен тагын бер кат уку мөмкинлеге бирелә. Шул ук вакытта ул чорның кызыклы иллюстрацияләренә дә урын табыла. 

Тукай нәселе 

Тукай музейларында Габдулла Тукай туганнары белән очрашу күркәм бер гадәт. Араларында музейга махсус килеп, Тукайга ничек барып тоташулары, гаиләләрендә сакланган истәлекләр белән уртаклашучылар бар. “Андыйларга без аеруча рәхмәтле, - ди музей директоры Гүзәл Төхвәтова. - Музей материаллар белән бай булырга тиеш. Һәр истәлек фондта сакланып кала, киләчәк буыннарга барып ирешә. Гаилә ядкәре нигезендә музей фондлары баеса без бик шат”.

Биредә бөек шәхеснең нәселенә бәйле төрле чаралар уза. Мисалга, Тукай нәселенең бер дәвамчысы, Казан шәһәре мәктәпләренең берсендә директор булып эшләүче Айнур Җәүдәт улы Нуриев белән кызыклы проект эшләгәннәр. Ул “Йолдызлы экскурсия” проектында катнашып, экскурсовод буларак Тукай иҗатын сөйләгәндә, әтисенең хатирәләре белән дә уртаклашкан. Килгән кунакларга гына түгел, музей хезмәткәрләре өчен дә бай мәгълүмат җиткергән.