«Хәтта яралар алуын да белми калдым бит. Яшерде миннән»

Егет әле мобилизация буенча чакырылганчы ук мөселман диненә күчеп, үзенә Нурлан дигән исем алган. Максим-Нурланны Арча станциясендәге мөселманнар зиратында җирләгәннәр.
 
Автор сүзе
Мессенджердарның берсендә 1234 ротага ярдәм итү йөзеннән ачылган төркем бар. Аны Арча волонтеры Илнур Яруллин һәм Яңа Кенәр авылында яшәүче игелекле зат Вәгыйза апа  Әгләмова җитәкли. Биредә ярдәм җыюда «Тринадцатый» позывнойлы егетнең әнисе, туганнары һәрдаим ярдәм җибәреп тора. Моны күреп шаккаттым, өч ел махсус хәрби операция барышында шулай дәвам итә икән, югыйсә. Бу сирәк күренеш, күпләр өчен үрнәк гамәл. 

Максимның мәчеләре
Нурия апа мәчеләре белән каршы алды мине, берсе берничә төсле, «Монысы Максимның яраткан мәчесе», диде хуҗабикә таныштырып. Түргә уздык, кара төстәге мәче килеп чыкты да, аякка килеп сырпаланды.
— Монысы Максим һәлак булганнан соң килеп керде, иркәләнергә ярата, – диде Нурия апа аны сыйпап. Әңгәмәбез дәвамында шул ике мәче безнең яныбызга килеп утырып сөйләшүебезнең шаһитләре булды. Берсе Нурия апаның аяк астына ятса, икенчесе итәгенә үк менеп ятты. 
Максим – Нурия апаның төпчек баласы. Иң назлысы, иң йомшагы. 1997 елның 13 мартында дөньяга килгән.  

Нурия апа Арча районы Урта Аты авылында туып-үскән. Тырыш уңган-булган хатын ул, балаларның әтиләре белән юллары аерылса да югалып калмаган, өч улы, өч лачынын аякка бастыру өчен бөтен көчен куйган. Егетләр бәләкәйдән үк әниләренең кул арасына кереп, эшчән булып үскән. Арчада мәктәпнең тугыз классын тәмамлагач Максим абыйларына ияреп Үрнәк һөнзри көллиятендә газны эретеп ябыштыру белгечлеген үзләштергән.

«Яшеренмәячәкмен»
Нурия апа белән шул көннәргә – балаларның үсмер чакларына кайтып киләбез.
– Мин үзем ишле гаиләдә үстем. – Нурия апа балаларының балачагына әйләнеп кайтты. Авырлыкларны күп күргән алар. – Дус-тату без, улларымны да бердәм булырга төшендереп үстердем. Олысы Павел исемле. Уртанчы улым тугыз ел элек үлде, анысы аерым бер йөрәк ярасы. Хезмәт юлым бай. Казанда эре сәүдә үзәкләрендә эшләдем, улларым да иртә таңнан чыгып китеп кич кайта. Шулай бергәләп тормыш арбасын тарттык, берсе дә назланып ятмады. Һәркайсы авыр эшнең ни икәнен кече яшьтән үк белеп үсте. Максим армия хезмәтен Бикин дигән шәһәрдә үтте. Ә Яңа Кенәр авылына күчүебезгә җиде ел. Моңарчы Арчаның үзендә яшәдек. Максимның теләге авылда төпләнү иде, аның хыялы белән йөрдек. Бу авылга килеп хәзерге йортыбызны карауга ошаттык. Биредә яши башладык. Мобилизация буенча киткәнче Максим соңгы елларда шәхси оешмада эшләп алды. Хезмәтләре физик яктан авыр, абыйсы Павел белән арып кайталар иде.

2022 елның сентябрь ахыры. Егетләргә бер-бер артлы повесткалар килә тора. Күңеле тынгысызланса да, әни кеше үзен тыныч тотарга тырыша. Ә бәлкем булмас әле... күпме авырлык күреп үстергән газизләре бит алар аның.
— Максим белән Арчадан кайтып барабыз. Павел шалтырата. Повестка килде, ди. Максим алып калырга кушты. «Мин барыбер барам. Яшеренмәячәкмен. Бар да яхшы булыр, кайтачакмын», диде ул. 26 сентябрьдә аларны ЭКСПОга алып киттеләр. Бер ай шунда булды, янына барып йөрдек. 25 яшендә өебездән чыгып китте балакаем. Аларны иң беренче эшелон белән үк Сватово, Кременная ягына китерделәр. Ул җирләрдә әле дә каты бәрелешләр бара. Туган көне 13е булганга, үзенә «Тринадцатый» дигән позывной алды. Улым миңа авырлык китермәс өчен шактый әйберләрне яшереп калдыра иде. Миңа видео аша шалтыратканда, видеоны яздыруга куям. Шуларны хәзер җыйдык та, ноутбукка күчердек. Минем өчен сөенечле мизгелләрнең кайтавазы. Ни өчен шулай димме? Чөнки ул вакытта ул исән. Аңа шалтырата ала идем.  Шул өч ел дәвамында улым мотоукчылар отрядында да булды. Гранатометчы булырга да өйрәттеләр. Хәтта яралар алуын да белми калдым бит, беренче тапкыр 2024 елда җәрәхәт алган, кулында мина ярчыгы калган. Кайчак сызлана иде. Икенче тапкыр яралангач, бу хакта да ике туган сеңлемнән белдем, Анысы 2025 ел башында булды. Аякларына ярчыклар эләккән иде.

«Күпмегә икәнен үзем дә белмим»
Нурия апа сүзләренә караганда, элемтәсез калган вакытлар газапка тиң булган. Билгесезлектә үткәргән ул көннәр ел кебек тоелган.  
– Баштарак «Унар көн элемтәдә булмыйм», дия иде, үзенең штурмга керүе турында миңа әйтмәде. – Күңеле тулып, Нурия апа күзләрен читкә алды. – Моның серенә төшендем бит. Улым, элемтә юк, дисең. Сез бит штурмга керәсез, дим. Миңа дөресен әйтмисең. Яшерсәң дә мин барысын да беләм, чөнки рота егетләренең туганнарыннан гына торган төркем бар. Шуннан бөтен яңалыкларны белеп барам, дим. Улым шунда авыр сулап: «Син борчылмасын дип әйтергә курка идем», диде. Озак та узмады яңадан кереп киттеләр, монысында әйтте: «Әни, без керәбез, күпмегә икәнен үзем дә белмим», диде. 18 көн элемтәдә булмады. Шул вакытта мин яшәмәдем диярлек, тәрәзә янында гына карават бар, шунда түшәмгә карап ята идем, ашау-эчүдән калдым. Иң авыры шул булды. 18 көн дигәндә алгы сызыктан чыктылар да, аларны туган якларына ялга җибәрделәр. Өйгә кайткач кына, абыйсына, ике туган сеңелләремә штурмдагы хәлләрне сөйләгән. Өчәр көн, берәр атна сусыз, азыксыз утырган вакытлары булган. Бик каты ябыкты, киткәндә 56 кило булса, яу кырында 46 килога калды. Иң авыры алда булган. 2024 октябрендә янәдән алгы сызыкка кереп китте дә, 32 көн штурмда булдылар. Көнләп, сәгатьләп санап тордым. Аннан чыккач, миңа видеоэлемтә аша төнге сәгать өчтә шалтыратты. Шул вакытта «Арыдым мин, әни», диеп күз яшьләре белән елады ул. Күңеле тулган мәле булгандыр. Калганын берни сөйләмәде. 

Махсус хәрби операция зонасында өч ел хезмәт итү дәверендә Максим 4 тапкыр ялга кайткан. «Ротада миннән дә яшьрәкләр бар, алар бигрәк жәл», дип иптәшләре өчен нык борчылган ул. Штурм отрядыннан тыш, берникадәр вакыт эвакуация бүлекчәсендә хезмәт иткән.

– Яу кырыннан күпме яраланганнарны алып чыкты. Ябык кына егет бит инде. Бер очракны һич кенә дә оныта алмыйм. Штурм вакытында яраланган 18 яшьлек егет 20 чакрым тирәсе шуышып безнекеләр ягына чыккан. Ничә тәүлек чыккандыр ул бахыркай. Безнекеләр позициясенә чыккач, Максим шул егетне үз өстендә тагын әллә ничә чакрым, төгәл хәтерләмим, 7-10 чакрым тирәсе бугай, күтәреп барган. «Һәлак булганнарны коткарган өчен» медален бирергә тиеш иделәр, ул юкка чыкты, бирмәделәр. Кәгазе бар, – ди Нурия апа көрсенеп. 

«Мы пока на ногах»
Әни кеше улы белән соңгы тапкыр 6 сентябрьдә сөйләшкән. Хәер, 5, 4есе дә аралашкан әле алар, чөнки Максимның ротасы моңарчы тәэмин итүдә булганнар. Алгы сызыктагы егетләргә ашарга илткәннәр, әнисенә унышар чакрым җәяү керәбез дип сөйләгән ул, үзләренең махсус урыннары булган, шунда азык-төлек калдырып киткәннәр. “Күктәге кошлар” күренгәнче, яшен тизлеге белән чыгып китәргә кирәк бит әле. «Мы пока на ногах», дип аңлаткан егет әнисенә. Баксаң. бу термин тәэмин итү бүлекчәсе егетләренә кагыла икән. 

– Алтысы көнне иртән, обедтан соң шалтыратты, караңгы төшкәнче элемтәгә керәчәкмен, диде. Әмма командалыктан әмер килеп, аларны кинәт кенә штурмга кертеп җибәргәннәр. Алты кеше икешәр-икешәр кергән алар, Шуннан соң улым югалды, бер атна көтеп-көтеп тә арыганнан соң малайларга яза башладым. Арчадан Максим белән бергә киткән, 2 ел шунда булган ир-егет миңа улым турында сорап язды, мин, хәбәр юк, дидем. Ул белешәм диде. Егетләр аңа: «Максим буенча мәгьлүмат юк, аны эзлиләр», дигәннәр. Бөтен җирдән миңа: «Мәгьлүмат юк», дип яздылар. Ә мин моңарчы улымнан, бу сүзләрнең ни аңлатканын сораган идем, чөнки төркемдә берәр егет турында сорау булса: «Мәгълүмат юк», дип язалар иде. Улым миңа: «Бу хәбәрсез югалганны яки үлгәнне аңлата», дип аңлаткан иде. Шул исемдә калды. Шуннан соң Арча волонтерларына чыктым, алар эзли башлады. Илнур абый Яруллин белән Вагыйзә апа төп терәк, таянычым булдылар бу вакытта. 

«27есе алып кайттылар»
Гаҗәп! Ана белән бала арасындагы бәйләнешнең бер билгесеме бу?! Улының киткәнен ана йөрәге сизенгән. Нурия апа залдагы диванга утырган җиреннән торган да Максимның шкаф тәрәзәсенә эленгән фотосы янына килеп баскан, башына ябышкан. 

– Бик каты баш авыртудан кычкырып җибәрдем. Үләм, башым авырта дим. 16ысы булды бу хәл. Шул көнне Максимның башына мина кыйпылчыгы эләккән булып чыкты. Улымны бер атна эзләделәр. Кара хәбәр турында Илнур абый әйтте. Кукмарадан «Ювелир» позывнойлы Фаил Нигмәтуллин 15е, Максим 16ысы, Лаеш егете «Шаги» позывнойлы егет 18есе һәлак булган. Алар барысы да бер ротадан иделәр. 20се көнне Вәгыйзә апа шалтыратып, Илнур килә дигәч, барысын да аңладым. 22се минем энеләрем Илнур абый белән Ростовка кузгалды. 27есе алып кайттылар улымны. Без аны уртанчы абыйсы янында Арча станциясендәге мөселманнар зиратында җирләдек. Ике бертуган бергә ята, – диде Нурия апа. Аның белән төшләр турында сөйләшәбез. 

– Ике туган сеңлемнең төшенә өч тапкыр кергән, берседә, ниһаять, мин өйдә, дигән улым, – Нурия апа моңсу күзләрен Максимның фотоларыннан алмый, ул аларның барысын да туплап, фотоальбомга җыйган. – Кирәк дигәч, питбайк алып җибәргән идек, хәзер аңарда «Үзбәк» позывнойлы егет йөри икән. Тагын бер танышымның 4 класста укучы улы бар, кадет мәктәбендә укый ул бала. Максимны бик ярата иде ул. Шул баланың төшенә дә кергән улым. Максимны җирләгән көнне. «Максим абый ап-ак халат кигән иде. Мине питбайкта йөртте дә, китеп югалды», дип сөйләгән шул бала әнисенә. Быел май аенда Максим ялга кайтты. Шул вакытта миңа: «Хыялымны тормышка ашырасым килә», ди, мин аның тел төбен төпченәм. «Үземә питбайк аласым килә. Бу минем хыялым», ди. Шуны алып кайткач бик канәгать булды инде. Ике атна беркая чыкмады. «Синең белән генә буласым килә», диде. Ишегалдына өр-яңа мунча сатып алып куйдыртты. Мунча ярата иде. Хәер, һәр шалтыраткан саен өйне, ишегалларын яңартыгыз, ремонт ясатыгыз, дип әйтеп торды. Хыялы авылга кайтып яшәү иде бит. 
Максимны җирләргә килгән кешенең иге-чиге булмый, авылның аксакаллары моны күреп шакката. Егет белән бергә хезмәт иткән рота егетләре дә сугышчан дуслары белән хушлашырга кайткан. Хәтта берсе Калугадан ук кайткан. Менә кайда бердәмлек, дуслык. Максим үзе дә исән чагында, яу кырындагы егетләрне – «Алар минем туганнарым», дигән. 

– «Добрый» позывнойлы иптәше ялга кайткан булган, Максим аңа үз блокнотын биреп калдырган, шунда шигырь язылган. Күрәсең, Максим үзе язып калдырган, борчылулар белән һич укыганым юк аны. 25 яшьтә яу кырына чыгып китте балакаем. 28 яшендә мәңгелеккә күченде. 3 туган көнен шунда үткәрде.  Көтәм, барыбер көтәм мин аны, – диде Нурия апа тәрәзәгә төбәлеп. 

«Тринадцатый»ның әнисе
Вагыйзә Әгләмова, Арча районы Яңа Кенәр авылында яшәүче волонтер: 
– 2022 елның 26 сентябрендә Максим мобилизация буенча чакырылды, шул дәвердән бирле Нурия егетләргә булыша. Мәскәүдән чаклы әйберләр кайтарта. Бөтен  егетләргә йокы капчыклары, киемнәр, термокиемнәр җибәрә. Алтын йөрәкле ана ул. Өч ел дәвамында үзенекен генә карамады, башкаларны да кайгыртты. Нурия кебек эчкерсез, ярдәмчел кеше юктыр. Ихата тулы күркә, тавык-чебеш асрый, үзе өчен дисезме? Юк, әлбәттә, аларның итеннән тушенкалар ясап фронтка озата. Үзем волонтерлык оешмасын җитәкләгәнгә, кемнең ничек ярдәм итүен яхшы беләм, күрәм. Кайсылары минем улым болай да азаплана, дип бу эштән еракта торуны хуп күрә. Ә Нурия кебекләр җаны-тәне белән шул егетләр өчен соңгы тиенен дә бирергә риза.
Күршем, балакай Максим да шундый ачык, мөлаем иде. Урамда беләме ул кешене, юкмы, һәркем белән исәнләшә. Кызлар кебек инде менә. Максим безгә кергәч, сораштыра идем, әниең юк, әйдә, чын дөресен сөйләп бир әле дип төпченәм, ә ул: «Түзәрлек, Вагыйзә апа», дип кыскача гына җавап кайтара иде. Мин дә Нурия сүзләренә кушылам, кайтыр кебек ул, күңел белән барыбер көтәбез. Әле Максимны соңгы юлга озатканнан соң Нурия Илнур аша тушенкалар, улының дусларына посылка әзерләп бирде. Шаккаткыч бит. «Тринадцатый»ның әнисе менә шулай итеп посылкалар әзерли дип башкаларга да үрнәк итеп куям аны.