Илдар Кыямов: «Моннан китә алсам, кире кайтмас идем», – дидем»

Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз диләр. Бу сүзләр “ТНВ”да “Манзара” тапшыруы баш мөхәррире, танылган алып баручы, диктор, төбәк тарихын өйрәнүче, язучы, сценарист, журналист, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе Илдар Кыямовка бик туры килә.

– Илдар абый, ялгышмасам, Кыш бабай булып йөргән чакларыгыз да булган. Бу эшкә кайчан алындыгыз?  

– Төптәнрәк уйласак, мәктәп бусагасыннан ук. Гәүдә булгач, өстемә ак халат булса да элеп, мамыктан сакал куеп, башлангыч сыйныфлар өчен Кыш бабай булып йөрүләрем әле дә истә. Булдырган кешене гел эшләтеп торалар бит. Шулай бервакыт VI сыйныфта укыганда янә Кыш бабай булырга сорадылар. Күрәсең, тавышымның үзгәргән чоры булгандыр инде. Кыш бабай бераз калынрак тавыш белән сөйләшергә тиеш бит. Ә минем үземнең тавышым да рәтләп чыкмады. Бу хәл бөтен авылга таралды инде. Тавышсыз Кыш бабай булуым хәтердә уелып калды. Аннан Казанга килгәч, тулай торактагы балалар өчен Кыш бабай булдым. Ул бушлай инде, балаларга бераз бәйрәм ясыйсы килде. Бәйрәмнәр, мәҗлесләр алып баргач, Кыш бабай итеп чакыручылар булды. Әмма мин аны акча суга торган эш итеп күзалламадым.

– Хәзер Кыш бабайга ышанучы балаларны табу да кыен. Ә сез балачакта могҗизага, Кыш бабайга ышана идегезме?

– Совет заманында андый ырым-шырымнарга ышану тыелды. Шулай да кеше бөтенләй бернәрсәгә дә ышанмыйча яши алмый. Ул вакытта дин юк, Аллаһка ышану юк. Ленин һәм партия дип кенә яшәп булмый. Могҗиза тудыручы бер персонаж кирәк. Менә шул максаттан чыгып, Кыш бабай образы туган. Әлбәттә, балачакта без аңа ышана идек. Дөресрәге, без Кыш бабайның кем икәнен белсәк тә, укытучылар, өлкәннәр безне ышандырырга тырышты.

– Ә үсеп буй җиткән кешеләргә могҗизага ышану кирәкме?

– Кешенең күңеле буш тора алмый. Кемнәрдер: “Мин динсез, Аллаһка ышанмыйм”, – дип әйтә ди, мәсәлән. Муллалар әйтмешли, динсез кеше булмый. Ул урында йә байлык җыю, йә башка кыйммәтләр була. Кеше үзен нәрсә беләндер “тутыра”. Дин әһелләреннән: “Балаларны Кыш бабай белән алдамагыз инде. Яңа ел бәйрәме юк”, –  дигән фикерләрне еш ишетәбез. Алар хаклы, билгеле, әмма хәзер дөнья болай да бик катлаулы. Яңа елдан баш тартып, бөтенләй бикләнеп утыру да чыгу юлы түгел. Балаларның самими, ихлас хисләрен сабый вакыттан ук таптамыйк.

– Илдар абый, әти-әниләрегез икесе дә мәрхүмнәр дип беләм. Аларны искә алу рухларына дога булып ирешсен. Алар нинди һөнәр ияләре иде?

– Авылыбыз турында китап язганда, нәселебезнең тарихын да өйрәндем. Безнең әти-әниләрнең бабайлары Үби Наҗар авылыннан (хәзер Чуашстан республикасы, Кызыл Чишмә авылы) күчеп килгәннәр. Архивларда эзләнеп, 11 буынга кадәр әби-бабаларымны таба алдым. Иң кызыгы – әти белән әни икесе дә бер нәселдән икән. Җиде буын үткәннән соң, кавышырга ярый диләр. Күрәсең, әти-әниләр дә моны белгәннәр.

 Әтинең кулыннан килмәгән эш булмады. Үз һөнәре буенча балта остасы, мич чыгаручы иде. Аны хәтта күрше-тирә авыллардан эзләп килеп, мич чыгарырга алып китеп, кире алып кайтып куйганнары да хәтеремдә. Моннан тыш бик укымышлы, югары эрудицияле кеше иде. Буш вакыт тапса, кулына гел китап алды. Әни исә, сыер савучы булып эшләде. Биш балага тәрбия бирде. Бер генә минут та эшсез тормады. Ул вакытта, үзегез аңлыйсыз, өйдә җылы су да булмаган. Фермада җылы су булгач, киемнәрне шунда алып менеп юган. Шулай да авырлыкларга бирешмичә, сынмый, сыгылмый яшәгәннәр.

– Әниегез дә, әтиегез дә иртә китеп барганнар...

–  Әнинең ашказанында яман шеш таптылар. Ул – 65 яшьтә китеп барды. Дүрт елдан әти дә бакыйлыкка күчте. Әни вафатыннан соң, әти боекты. “Миңа дөньяның нинди кызыгы бар инде хәзер?” – дия иде. Әле: “Мин исән чакта, кайтып тор инде, улым”, – дип өстәп тә куйгач, бәгърем өзгәләнде. Курыктым, әлбәттә. Әмма беркем дә бу дөньяга мәңгегә килми шул. Әти 70 яшен тутыра алмады... Юбилейны үткәрербез дип уйлаган идем, булмады. Әтинең вафатының төп сәбәбе, минемчә, ялгызлыктыр. Дүрт ел бер үзе яшәде, күңеле үсмәгәндер инде. Мин аңа: “Син безгә кирәк әле”, – дип кабатласам да, кешенең күңел кылы бер өзелгәч, аны ямау бик кыен. Икесе дә тормышлары җайланып, балалар үсеп, урнашып, иң рәхәт, матур чорлары башланганда китеп бардылар. Әниемне 27 яшьтә югалттым. Әти үлгәндә миңа – 31 иде.

– Сез гаиләдә төпчек бала. Төпчекне күбрәк яраталар диләр. Хакмы?

– Башка гаиләләр өчен җавап бирә алмыйм, әмма мин бу яратуны, чыннан да, сиздем. Төпчек бала тансыкрактыр. Әмма аның да үз фаҗигасы бар, чөнки ул әти-әнине белән азрак вакыт үткәрә. Шулай да иркә үстем дип мактана алмыйм. Эшләп үстек, хезмәт белән тәрбияләндек. Үсмер чакта кыен мизгелләр дә булды инде. Шулай бервакыт печән өйдек. Түземлекнең бетеп киткәнрәк чагы иде. Шифр түбәнең кадаклары тырпаеп тора, тузан, сулап булмый. Шулвакыт: “Моннан китә алсам, кире кайтмас идем”, – дидем. Сүзләрем рас булды. Авылга кайтсам да, мин кунак кына.

– Телевидениедә эшләүчеләрнең хезмәт хаклары югары дип уйлаучылар да бар. Хакыйкатьне бераз ачыгыз әле.

– Беркемнең дә икмәге җиңел бирелми. Телевидениедә эшләгәч: “Фатир алырга булыш әле, синең бер шалтыратуың җитә инде”, – дип сораучылар да булды. Бәлки, читтән караганда шулай тоеладыр ул. Әмма мин гап-гади бер алып баручы гына бит. Телевидениедә акча өчен генә эшләп булмый. Фикер тудыру, тамашачылар өчен, җәмгыять өчен файдалы булу, әлбәттә, танылу да рәхәтлек бирә. Шуны тойган кеше, аннан аерыла алмый.

– Хәзер күп кенә тапшыруларга кунак булып та, алып баручы булып та блогерларны чакыралар. Югары белем алган, профессиональ диктор буларак бу сезне борчымыймы?

– Күңелгә тия инде. Мин һәрвакыт: “Һәр эшнең үз остасы булырга тиеш”, – дигән фикердән тайпылмадым. Берничә вазифаны бер кешегә йөкләү – сыйфатсызлыкка китерә. Блогерлар үз урыннарында, социаль челтәрләр дөньясында бик әйбәт. Әмма без телевидениедә эшләү өчен биш ел укыдык, белем алдык. Блогермы, башка өлкәдән килгән кешеме, мөһим түгел. Сыйфатка зыян килергә тиеш түгел. Һәркем үз эшен җиренә җиткереп эшләве зарур.

– Һәркемнең дингә килү юлы үзгә. Сезне дингә килергә нәрсә этәрде?

– Мин юл һәлакәтенә эләктем. 2006 елның 6 ноябрен үземнең икенче туган көнем итеп билгеләп үтәм. Мин дә җитди яралар алдым. 10 көн хастаханәдә яттым. Аяктагы ит сөяктән аерылган иде, шуңа операция ясадылар. Хастаханәдә уйларга бирелдем. Дөрес, мин гел Ходайның барлыгына ышандым. Әмма диннең бар нечкәлекләрен дә белми идем әле. Диндә булган дусларымнан тәртипләрен сорашып, хастаханәдә качып кына намаз укый башладым. Аллаһка шөкер, шул көннән ташлаган юк. Миңа ул вакытта 35 яшь иде. Әмма шунысын әйтәсем килә: бер эшне дә, шул исәптә динне дә, фанатизмга җиткерергә ярамый.

– Мыек сезнең имиджның аерылгысыз өлешенә әйләнде. Аны кырып караган чаклар булдымы?

– IX сыйныфтан мыек белән йөрим. 2015 елда ял вакытында: “Образны үзгәртеп карыйм әле”, – дип мыекны кырып аттым. Мине мыексыз танымадылар (көлә). Хатын да: “Өйдә гел икенче кеше йөргән кебек”, – диде. Бүтән кырганым булмады. Әлбәттә, мыек – ул имиджның бер өлеше, минем аңа тияргә хакым да юк. Бервакыт сакал үстереп карадым. Халык: “Бу безнең Илдар түгел”, – дип әйткәч, үртәлдем, кырып аттым.

– Мөршидә апа белән бергә гомер итүгә ничә ел булды? Мәхәббәтегез үзгәрдеме?

– Быел танышуыбызга – 35 ел. Әлбәттә, гаилә тормышында төрле чаклар була. Саклый белсәң, мәхәббәт саклана. Аның еллар дәвамында кимеп китә торган гадәте генә бар. “Хатын-кыз ир-атка тынычлык буларак яратылган”, – дип аңлатыла диндә. Моны укыган ирләр, бәлки, ризасызлык та белдереп алгандыр. Әмма төптән уйласак, бу – хак сүзләр. Син тормыш иптәшең яныңда үз асылыңа кайтасың, ял итәсең. Тормышта гел ак төстән генә тормый. Аның карасы булмаса, акның ак икәнен дә каян белер идек? Шуңа ир белән хатынның әйткәләшүе дә мәхәббәтнең икенче төре генәдер. Гаилә тормышы җиңел әйбер түгел. Яши-яши бер-береңә башка яктан ачыласың. Әти: “Ир-ат – ул бала-чага кебек”, – дия иде. Ирләр баштан сыйпап торуга мохтаҗ. Әгәр: “Бер рәхәт күрмәдем”, – дип әрләп торсаң, суына ул. Билгеле, бар җаваплылыкны хатын-кызга гына да йөкләп булмый. Төрле гаиләләр бар. Аңлашып яшәргә кирәк. Шайтан да эшсез ятмый, гел ир белән хатын арасына таяклар кыстырып тора, котырта. Ачу чыгарырлык сүзләр дә табарга булыша, шуңа кеше булып калырга кирәк.

– Суынган чакта ялгыш юлдан ничек сакланырга соң?

– Намазда булу мине коткара. Шайтан котыртканын да аңлыйсың. Андый вакытта Мөршидәнең уңай якларын уйлыйм. Ә аның яхшы сыйфатлары бик күп. Ул – авыл кызы. Бөтен эшне дә җиренә җиткереп эшли. Бик чиста, пөхтә кеше. Шулай уйлангач: “Ходай нинди әйбәт хатын насыйп иткән. Мин бик бәхетле ир бит. Бу бәхет миңа күп түгелме соң?” – дигән нәтиҗәгә киләм. Без бер-беребезгә генә таяна алабыз бит. Әле бер кызык хәл искә төште. Юлым Лондонга төште. Эштәге хезмәттәшләргә кечкенә генә бүләкләр алдым. Ә Мөршидәгә бүләк алырга онытканмын. Лондонда бәяләр дә, үзегез аңлыйсыз, бик кыйммәт. Менә шул мәлдә, Мөршидәгә булгангадыр инде, бәхет елмайды. Бер спонсор егет кибеткә алып керде дә: “Нәрсә кирәк, сайлап алыгыз. Үзем түлим”, – диде. Исеме матур дип “Шанель” исле маен алдым. Бүләкне көн дә биреп торсаң да, була инде ул.

– Сезне чыгырдан чыгару кыен кебек. Хакмы?

– Мин сабыр кеше инде. Әмма кайвакыт “мишәрлегем” бәреп тә чыга ала. Хезмәттәшләр: “Илдар абыйны да кузгатырлык булгач, димәк, чыннан да, җитди сәбәп инде бу”, – диләр. Күзгә бәреп торган гаделсезлеккә түзә алмыйм. Кызып китә алам. Бервакыт өйдән кызып, тукталышка чыгып киттем. Эшкә барам. Кайнап торам бит инде. Бер ханым: “Илдар әфәнде, ә сез автобуста йөрисезме?” – ди. Синең машинаң юк дип сорау булды бит инде. Учакка тагын утын аттылар. “Машинам юк”, – дим. “Нишләп алай, сезнең кебек кешеләр машиналарга утырып йөридер”, – ди. Тешемне кысып: “Минем халкым белән бергә буласым килә”, – дидем. Ул ханым: “Ай, әйбәт әйттегез”, – дип сокланып карап калды ( көлә). Ачуны тыярга тырышам. Дөрес, уйлаганымны әйтәм дип, кешене рәнҗетеп тә була. Син бушанырсың ла, әмма башка кешегә зыян салачаксың. Бар кылган гамәлләр өчен ахирәттә җавап тотасы була. Менә шул уйлар ялгыш адымнан саклыйдар мөгаен.