Кил, кил, кил, Кил, иркәм, кил инде...

Мин, сүзләрне берәм-берәм чүпләп, тезә-тезә, шушы хикәямне яза башладым. Ә барысына да Фәридә ханымның баянда уйнап, “Кил, иркәм, кил инде” җыры сәбәп булды:

Кил, кил, кил,

Кил, иркәм, кил инде...

Мин, бер чарасызлыкта көй диңгезенә чумып, солдат хезмәтеннән соң, Казанда эшкә урнашкан елларыма кайттым. Уйлап карасаң, әле кичә генәдер шикелле. Ә бит җырның килеп чыгышына бәйле хәлләр узган гасырларга ук барып тоташкан. Моннан бер гасыр элегрәк, ягъни 1915 елның 2 декабрендә Уфа өязенең Бакалы авылында туган Рәгыйдә Ямбулатова шигырь язган. Андагы сүзләр үзләренең гади, шул ук вакытта йөрәкләргә үтеп керә торган булулары белән күңелләргә сары май булып ята. Шигырьнең тылсымлы сүзләрен эзләп килгән сымак, шул ук башкорт якларында, 1930 елның 24 гыйнварында булачак аккордеончы, композитор Бәхтигани Гайсин дөньяга килә. Әнә шулай итеп, бер-бер артлы дөньяга килүчеләрнең “Кил, иркәм, кил инде” дип исемләнгән җыры туа. Яңа гына туган баланы халык ярата. Аны моңсызлар да, моңлылар да җырлый, радиодан тапшыралар. Җыр концерт залларында тамашачыларның күңелен яулап ала. Без, ул еллардагы яшь егет-кызлар, саф сөюнең килгәнен көтеп моңландык:  

Яшь йөрәк еш тибә,

Искән җилләр миңа:

Сөйгәнең килә, дисә...

Ә бит без: “Кил, кил, кил,” – дип сөрән салганда, нәкъ менә синең өчен генә туган, үскән, барлык матурлардан да матур ярның шушы сүзләрне ишеткәч тә килеп җитәсенә ышана, өметләнә идек. Әнә ич, Фәридә ханым баянын сайрата:

Елмаеп көл инде,

Сагындым, бәгърем, сине...

Мин баянчының эчке кичерешләрен бик яхшы аңлыйм. Илдәге үзгәртеп кору җилләре кешеләрнең тормышларын астын-өскә китерде. Бик күпләр эшсез, керемсез калды. Кемнәрдер эш урыннарыннан ящигы белән сабын, кайберәүләр он, кемнәрдер кер порошогы алып кайта башлады. Әнә шул михнәтле заманның 1996 елында берәү газетага игълан куйган: “Кулланышта булган, әмма төзек “Кунгур” маркалы баян сатам”. Хатын, ире белән сөйләшеп, хезмәт хакларына баянны ала. Үлем чире якынлашып килүенә дә карамастан, ир: “Чәй алырлык акча калса, безгә шул җиткән”, – дип хәләлен тынычландыра. Хатын кулында әнә шул баян. Яшьли ирсез калган Фәридә ханым баян төймәләренә баса. “Кунгур” ыңгыраша, елый, ярсый.

Әмма килүчеләр күренми, күренүчеләре – бик сирәк. Килергә тиешлеләрнең бик күпләре мәңгелектә. Ул яклардан кайтырга теләүчеләргә билетлар сатылмый. Китүчеләренә дә билет гомер бәрабәренә алмаштырылып бирелә.

Көфер уйлар тормыш мәшәкатьләреннән туа. Әле монда күңелсезләнеп утырырга вакыт та, теләк тә юк. Исәннәргә балаларны үстерәсе, аннан соң аларның балаларын да тәрбияләшергә кирәк. Үзеңне дә онытып бетерергә ярамый. Яши торган җирең урман түгел. Бар монда дус, юк түгел дошман, бар көнчелләр. Кешеләргә сереңне белдерергә, хисләреңне күрсәтергә һич ярамый. Кием-салымың матур, үзеңә килешеп торсын. Мода буенча түгел, нәкъ менә синең матур ягыңны күрсәтеп, ятышсызрак җирләреңне яшерә торган. Хатыннарда: җиңелчә генә сөрмә тартылган күзләр, аз гына алсу бит уртасы... Менә шундый сылу атлап килә фырт-фырт. Нечкә җеп булып, артыннан хушбуй исе ияргән. Ходай Үзе дә гүзәл затка соклана, сөенә аның өчен. Хәтта күктәге болытлары, аска иелеп, шушы чибәрләрне күзли.

 Ә менә күп ирләр турында мактау сүзләре әйтергә тел әйләнми. Соңгы елдагы мода буенча пиджакның аскы төймәсе ычкындырылган, тар балаклы чалбар, салават күпере төсләрен хәтерләтүче аяк киемнәре шактый шыксыз. Араларында гади пенсионердан алып, дәүләт думасындагы депутатларга кадәр бар. Ихтимал, әнә шундый затларны күргән ак болытлар төсләрен үзгәртәдер. Күктә күп ич соры, кара төстәге ямьсез болытлар. Ә хәзергә монда Кунгур үзенең якты моңын тирә-яктагыларга өләшә. Мин тыңлап хозурланам, тормыш борчулары онытыла. Җитез бармаклар гармун төймәләрен иркәли, тияр-тимәс баскалап ала. Гармун елый, шашып җырлый:

Ак чәчәк аткач балан,

Күмелгәч гөлгә ялан...

Әнә шул балан куаклары үскән яктан хуш исләр аңкыган көннәрдә күрше малае Фәрит, кармакларын алып, безгә төшә. Ул тотлыга-тотлыга: “Малай, бүген балан чәчәк аткан. Андый көннәрдә чабак, кызылканатлар әйбәт эләгә”, – дип сөйләп, йөрәгемне җилкендерә. Без, тиз генә бер кап шырпыны бушатып, эченә безнең киртә буенда үскән кычытканнардан “Кычыткан минёры” дип йөртелгән чебеннәрнең личинкаларын чүпләп тутырабыз. Һәрвакыттагыча, тегермән бөясенең тавык фермасы турындагы, елгага авышып үскән юан тал астына кармакларыбызны салабыз. Личинка авызына кармак каптырыла. Шул җимне балык каба. Алып кайтып кыздыргач менә дигән кабымлык килеп чыга. Кайсыбер көннәрдә, су буенда гына торган Арыслан Мәрҗәмтие чыгып, бер-ике тавык йомыркасына Фәриттән ташбаш балыклары алып кала. Балыклар безнең капка төбендәге баланның чәчәк атканын белгәннәрдерме, әллә белмичә генә эләккәннәрдерме, әмма ул көннәрдә без аларны 15-20 ләпне тота идек. Балан агачы капка төбе бакчабызда үсте. Әле хәзер дә берәр җирдә балан күрсәм, әнә шул баланлы, алмагачлы бакчабыз, йорт, каралты-кура, әти-әни искә төшә.

Менә шулай итеп гомер уза. Еллар үзләре генә бер-бер артлы тарих китабының битләренә кереп ятмый. Алар мангайның урта бер җирендә буразна – шушы тормышта яшәгән елларның билгесен калдыра. Көзгегә караган саен инде яшьлегеңнең артта калганы ныграк сизелә. Бары тик Кунгур гына сине юата. Аны тыңлаганда, беләктә көч арта, бер-бер артлы йөрәктәге яралар йомыла. Ул, сиңа хыял канатлары биреп, сине яшьлегеңә кайтару юлларын эзли. Ә бит Кунгур әфәнде үзе дә бик яшь түгел. Ялгышмасам, 1979 елларда баянны эшләү туктатыла. Димәк, безнең Кунгурга 45 яшьләр чамасы. Әмма аның картаерга исәбендә юк, ул һаман да җырлавын белә. Ул кайларда гына йөрмәгән дә, кайларда гына булмаган. Авыл өйләре, клуб сәхнәләре, райондагы конкурслар, сабан туйлары, солдат ашлары... Ул бик күп мәҗлесләрдә салмыш кунакларны җырлаткан, аксакларын да, бии белмәүчеләрен дә тыпырдаткан.

Моң яшәргә көч, илһам бирә. Кешенең гәүдәсе тураеп, күкрәкләре киерелә. Бу вакытларда мунчадан соң чистарып калган тән сымак, җаннарга кунган тормыш тузаны, керләнгән тойгылар юыла. Әле борын салындырырга иртәрәк. Алда әле өмет, алда әле яңа язлар, алтын көзләр...

Музыкаль белемем юк минем, кирәк тә түгел. Татар моңын барлык күзәнәкләрем аша сизәм, күңелемә сеңдерәм. Фәридә ханым да консерваторияләр бетермәгән. Әнә ич, бик оста, көйнең һәрбер нотасын җиренә җиткереп башкаручылар бар. Ә безнең кыз исә әнә шул ноталар арасындагы бушлыкны да моң белән тутыра. Менә шушы билге осталык белән талант арасындагы кыя сыман. Үзен-үзе хөрмәт итүче музыкант, җырчы әнә шул кыяга менеп җитүне максат итеп куя. Исегездәме икән, Гөлшат Зәйнашева сүзләренә Мансур Мозаффров көй язган:

Менәргә иде Урал тауларына,

Басарга иде кыя ташына.

Шул кыядан кушылып җырларга иде

Урал бөркетләре тавышына...

Рәшит Ваһапов, Илһам Шакиров, Хәйдәр Бигичевлар әнә шул кыяга менеп бастылар һәм татар моңын бар дөньяга сиптеләр. Халык арасында дан-шөһрәт казангач та, ирешкән уңышларына гына канәгать булмыйча: “Менәргә иде Урал тауларына” дип хыялландылар. Әйткәнемчә, камиллекнең чиге юк! Ә бүгенге көннең бик күп җырчылары, композиторлар, әнә шул кыяга менеп җитә алмыйча, тау итәгендә, юл буендагы түмгәк, кайсылары печән чүмәләсе яисә салам эскертләре өстендә шыңшып йөри. Бик күпләре тик торган җирдән уңга йә сулга, ул да түгел – алга, икенче караганда – артка, корт чаккандай сикерәләр. Кемнәргәдер андый номерлар ошый. Картыраклар: “Бу баланың өянәге тотамы әллә?” – дип, белгән догаларын укый. Мин аларны да кимсетергә теләмим. Бары тик алга барырга, үрмәләргә, хәлең бетсә, ятып шуышырга, ярты юлда туктамаска кирәклеген әйтәм. Әнә ич, Фәридә ханым, тормыш җилләренә баш имичә, моң кыясында үз ташын тапкан.

 Яшермим, бу язмам өчен, иң матур, иң мәгънәле сүзләрне генә алырга тырыштым. Әйткәнемчә, мин язучы түгел. Әмма минем күңелемдә дөньядагы матурлыкка карата олы бер хис – ярату оя корган. Мин дөньяга рәссам күзлегеннән карыйм. Күргәннәремне төрле төстәге буяулар белән картина итеп яза алган булыр идем. Ни кызганыч, мин рәссам түгел. Бәлки, ярату хисләремне көйгә салып, симфония язу теләге туган булыр иде. Күрәсездер, минем музыкаль белемем юк. Әгәр Ходай ярдәме белән җыр язган булсам, ул җиһан киңлекләрен айкар иде дә, җирдәге иң затлы сәхнә – кеше гомеренең иң түрендә көне-төне яңгырар иде. Җыр, һәр кешенең тормыш бусагасын атлап үтеп, шунда калыр һәм кешеләргә сөеп-сөелеп яшәргә ярдәм иткән булыр иде. Менә шундый уйлар тәэсирендә мин бары тик язмаларым аша сөю хисен кешеләргә җиткезергә телим. Күрсен дөнья, ишетсеннәр кешеләр, менә ул татар теле, менә ул татар сүзләре, менә ул татар моңы!..

Габдулла Исмәгыйлев