Шәһри Казан

Шыңшыдык та шым булдык?

Газиз туган телебезнең бетерелүенә тагын бер алагаем зур адым ясалу сәбәпле, борчылыштык-дулкынланыштык та, 90нчы елларның милли җанлануыннан соң булган кебек, кинәт тынып калдык, төгәлрәге, шым булдык.

Телгә карата гамьсезләр дә соң без, шундый булмасак, үз телебезне җуеп, бүтәннәр теленә кала баруыбыз бераз борчыр иде безне. Җирдә-күктә күпме җәнлек һәм кош-корт үзара аралашып яши, әмма берсе дә, үз «телен» югалтып, бүтәннәрнекенә күчми. Табигатьтә булмаган мондый күчешне кешеләрнең кайбер төрләре генә эшли ала. Инде кемнәрдер, ниндидер тикшеренүләр үткәреп, туган телләренә яңа һөҗүм татарларның 20 процентын гына уйландырды, дип нәтиҗә ясаган. Димәк, әлеге вазгыять биш татарның берсен генә борчыган булып чыга. Моның чынлыгына ышанасы килмәсә дә, бик шәпләп кире кагар урыныбыз да юк бугай. Күпләр татар телен укытудагы яңа чикләүләрне дәресләре азайган яки бөтенләй беткән укытучылар проблемасы дип кенә карады шикелле. Әнә телевидение дә шундый укытучылар өчен бүтән фәннәрне укытуга әзерлек курслары эшли башлауны матурлап күрсәтте. Әмма килеп туган хәлдә телне саклау өчен тагын ниләр эшләнә, бер сыйныфта атнага бер-икегә калган туган тел дәресләрендә балаларның телне өйрәнүе ни дәрәҗәдә «камилләште», болай гына «укытуның» киләчәге ничегрәк булыр, бүгенге мәктәп укучылары арасында татар филологиясе һәм журналистикасы буенча югары белем алырга теләүчеләр табылырмы – болар хакында беркем тын да чыгармый. Ә университетларда өйрәнелмәгән телнең киләчәге якты була алмый.

Телләре кысылу татарларны артык борчымый, дигән фикер Россия Президенты Путин әфәнденең әле булган матбугат очрашуыннан соң тагын да ныгыгандыр, бәлки. Чөнки телгә мөнәсәбәтле иң мөһим сорауны аңа татар исем-фамилияле кеше бирмәде. Бу вазифаны, мисалга, ТНВ журналисты, төрле аудиторияләрдән генә түгел, төрле илләрдән дә тапшырулар алып бару осталыгына өйрәнеп килүче талантлы сеңел Ләйсән Сабирова бик матур башкарып чыгар иде, минемчә. Бәлки аның соравы башкачарак та бирелгән булыр иде.

Көенечкә, кайберәүләр «милли тел» дигән гап-гади сүзне дә әйләнеп узарлар иде бүген, кая ул аның проблемалары хакында уйлап карау. Прокурор кисәтүләрен һәрберебез ишеттек анысы, белми калып ялгыша күрмәсеннәр диптер, ТНВдан аны берничә тапкыр күрсәттеләр. Шулай кирәк тә идедер, хәвефләр куера барган чорда яшибез. Бүген кайбер хокукларыбызны яклаганда, Татарстанның Төп Законына таяну да безгә ышаныч өстәми икән ләбаса. Ләкин милләтебезгә хас бик ипле алымнар белән дә, мәктәпләрдә азайган татар теле дәресләрен каплау, бүтән чаралар белән алыштыру тиештер бит инде. Туган телне мәктәпләрдә, Төп Законыбызда билгеләнгәнчә, рус теле белән тигезрәк укытырга омтылган елларда да телебез үсә барды дия алмыйбыз әле. Димәк, телебезне исән-сау саклап, бар матурлыгы белән алдагы буыннарга тапшыру өчен, һәрберебездән бишләтә, унлата тырышлык таләп ителә бүген. Күрдек, аңладык, бу юлда беркемнән дә зур ярдәм көтә, беркемгә дә, шул исәптән мәктәпләргә, җимерттерелгән милли мәгарифкә дә салына алмыйбыз. Татарстан Президенты Рөстәм Миңнеханов, татарлы аудиторияләр каршында үзара татарча сөйләшүдән читенсенмәгез, дип бер дә юкка кабатламыйдыр, ана телләрен сөйләм теле дәрәҗәсендә дә белмәүчеләребез никадәр бит.

ТНВ тапшыруларыннан күреп торабыз, вазифалары буенча халык белән, халык арасында эшләүчеләрнең дә байтагы рәттән ике татар сүзе әйтсә, өченчесендә төртелеп кала. Хәлне төзәтү өчен, андыйлар нишли бүген? Яңа шартларда туган телне саклау максатыннан, милләттәшләрнең байтагы татар газета-журналлары тирәсенә тупланса, аларга күпләп язылса, китапларга тартылса, бер уңай күренеш булыр иде дә, андый тартылу да бик сизелми. Менә бүген дә безнең авыл китапханәсендә Зөһрә ханым берүзе эшләп утыра, тагын җыештыручы кереп чыкты. «Кышка кергәч, яңа эшкә тотынам – газет-журналларны укырга», – дип, декламация сөйләгәннәр узган гасырның 30нчы елларында. Инде «уку кышы»ның бер ае шым гына узып китте, язгы эш чорына кадәр ике-өч ай гына калды. Президентыбыз мәдәният йортлары, авыл клублары эшенә карата кискен тәнкыйть сүзләрен дә юкка әйтмәде, туган телебезгә хөрмәт уятырлык мәдәни чараларны нигә алар даими үткәрмәскә, бу юнәлештә 70нче еллар җанлылыгын кире кайтармаска тиеш ди? Шактый өзеклектән соң элекке уңышларны яңарту кыен, әлбәттә. Телне өйрәнүдә шундый өзеклек барлыкка килсә, аны ялгап җибәрү җиңел булырмы соң? Татар теле бетми ул, дип, гел әтәчләнәбез, әмма упкынга болай ук якынлашканыбыз, ана телебезгә бер яктан битарафлыкның, икенче яктан һөҗүмнең бүгенге дәрәҗәгә җиткәне, телнең үзебезнекеләр кулы белән мәктәпләрдән ачыктан-ачык кысрыкланганы юк иде әле, шуңа күрә моның ахыры ни белән тәмамланачагын белмибез. Телне саклау өчен законлы һәр мөмкинлектән файдаланырга тиешлегебез генә ап-ачык. Дөрес, бу юнәлештә Россиянең һәм Татарстанның Төп Законнарына таянып башкарылган эшләребез дә, кайберәүләр тарафыннан законга каршы дип табылган бүгенге вазгыятьтә бик ипле гамәлләребез, урамда авыз күтәреп татарча сөйләшеп йөрүебез дә гаепкә саналырга мөмкин анысы. Шулай да берничә миллионлы башыбыз белән, бетсә бетәр татар теле, аның белән кая барасың дип, берни кылмыйча утыру да акыллылык түгелдер ләбаса.

Реклама

Без җидееллык мәктәптә укыган 50-60нчы елларда чордашларыбызның байтагы, русчага өйрәнү нияте белән, өч чакрымдагы Кече Лызи рус мәктәбенә күчеп укыды. Шулар сөйли, анда да беркадәр татар теле укытылган икән. Татарча дәресләрдән рус һәм удмурт балалары чыгып киткән, бу табигый саналган, беркем беркемне ирексезләмәгән, беркем дәгъва белдермәгән. Конституцияләргә карамыйча, бәлки хәзер дә шулай эшләргә кирәк булгандыр? Конституция һәм аның гаранты хак гамәлләребезне яклый алыр дип уйлаганбыздыр, өстәвенә заманалар үзгәрде, азчылык милләтләр урамына да бәйрәм килде дип ялгышканбыздыр шул. Дөнья андый милләтләрне аңлаудан ерак әле. Ә теге елларда Кече Лызиның рус мәктәбен тәмамлаучылар да әллә кая китмәде, югары урыннарга күтәрелмәде, ә җидееллыкны татарча гына укып тәмамлаган сабакташыбыз Азат Зыятдинов, мәсәлән, нефть химиясе үсешенә зур өлеш керткән фән докторы, Татарстан Фәннәр академиясендә мөхбир-әгъза, милләт җанлы көрәшче булып күтәрелде.

Көенечебезгә, ул вафат инде. Татар дип, тел дип җан аткан Туфан Миңнуллин да вафат. Тагын күпләр вафат. Исән булсалар, бүгенге хәлләргә ни диярләр иде икән? Фашистлар тоткынлыгында «Мәскәү килер, безне азат итәр» дип язган Муса Җәлил бүген Мәскәүнең татар мәктәпләренә ни рәвешле «килүен» белсә, ни дияр иде?
Искәрмәстән генә, без татарның рухи маяклары, таянычлары азайган чорга килеп кергәнбез, ахры. Бәлки тегеләр нәкъ шундый чорыбызны көтеп алганнардыр. Бер Ходаебыз ярдәменнән калдырмасын инде безне.

«Безнең татар шулай бит ул: аз гына эше рәтләнеп китеп дәрәҗәсе күтәрелсә, беренче эше шул була – үз телен оныта. Аңа карап, русчаны яхшы белсәләр икән. Бер сүз дә әйтмәс идем ул чакта...»

«Көлеп сөйлиләр: өч ел солдат хезмәте узып, төнлә разъездга кайтып төшкән бер егет (ул бераз сакаурак иде), караңгыда авылдашларын танымыйча сорый икән:
– Где эждичь чукмак? Эждичь чукмак должен быйть...
Мин аны аңлыйм: бер телдән икенче телгә кинәт күчеш вакытында ул гадәти сүзләрне тиз генә таба алмаган: «кайда», «булырга тиеш», «монда» һ.б. Ләкин теге, иң газизе, аның баш миендә шул килеш сакланган. Сукмак. Ул аны үзебезнең илнең татарча сөйләшмәгән ерак почмакларында гына түгел, Япониядә, Франциядә яшәсә дә һич кенә дә тәрҗемә итмәс, комити, хосомити (японча: сукмак) яки сантиер (французча) дип мәшәкатьләнмәс, барыбер үзенең Ходай биргән кимчелекле фонетик органы белән:
– Чукмак, – дип әйтер иде.
Чөнки ул – газиз. Кешенең балачактагы сукмагы күчми дә, тәрҗемә дә ителми.»

Мөхәммәт МӘҺДИЕВ, «Бәхилләшү»

Рәфыйк Шәрәфиев, Балтач районы, Карадуган авылы

Фото: Татар-информ

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (1)
  • noname
    13 января 2018 в 11:34
    Тирэннэн уйлап язылган мэкалэне ачынып укып чыктым. Без, мэсэлэн, проблеманын бик жидти икэнен белеп, борчылып утыруыбызны дэвам итэбез. Чонки без пенсионерлар, интернет битлэрендэ фикерлэрне эйткэн булабыз. Ул телебез очен борчылып утырган минем кебеклэрдэн башка бер кемгэ дэ барып житми. Мин уз илеинен патриоты итеп тэрбиялэнгэн кеше буларак, хэзер рус телендэге сэямэт белэн бэйле тапшыруларны ачып та караганым юк. Икейозлелек, шовенистик карашлы тапшыруларга монэсэбэт узгэрде. Минем кебеклэр куптер дип уйлыйм. 40 ел хезмэтемне Россия илендэ яшэучелэрнен гаранты булган жаваплы кешесе бер жомлэ белэн сызды да ташлады. Бик аяныч, элбэттэ. Пессимизмга бирелэ башласам, Аллахга ялварам. Рэхмэттеннэн ташламас , иншаллах
  • 23 января 2018 в 16:15
    Альпинистлар ярышларга «мәче» белән йөри?! Шимбә иртәсе. Урамда чатнама суык. Гадәттә, мондый вакытта кешеләрнең күбесе өйләреннән генә түгел, җылы юрган астыннан да чыкмый. Ә кайберәүләр салкын дип тормый, бозлы кыя өстенә менә, шулай ял итә. Сүзем альпинистлар турында.
    50
    0
    0
  • 23 января 2018 в 15:19
    Авылда мәдәният тармагында эшләүче яшь белгечләргә өстәмә акча түләнәчәк Авылда мәдәният тармагында эшләүче яшь белгечләргә өстәмә акчалар түләнәчәк. Бу хакта кичә Татарстанның Мәдәният министрлыгының киңәйтелгән коллегия утырышында билгеле булды.
    264
    0
    1
  • 23 января 2018 в 15:03
    Грипптан дарчин саклый Өендә дарчин (корица) торган кеше грипп белән авырмый икән, ни өчен дигәндә, әлеге тәмләткеч вирусларга каршы көрәшергә сәләтле.
    83
    0
    1
  • 23 января 2018 в 14:46
    «Язмышыма үпкәм юк: 15 яшемдә кыйнап сукыр калдырган үги әтиемне дә кичердем» «Аллаһы Тәгалә, бәндәмә күтәрә алмаслык кайгыны бирмәм, дигән. Адәм баласы барысын да күтәрә. Мине дә сынады Ул, ә мин бирешмәдем. Язмышыма да үпкәләмим, 15 яшемдә кыйнап күзсез калдырган үги әтиемне дә кичердем. Намаз саен аның рухына дога кылам...»
    239
    0
    4
  • 23 января 2018 в 14:30
    «Шәһри Казан» журналисты – җиңүче! Бүген Ветеринария һәм фитосанитария күзәтчелеге федераль хезмәтенең Татарстан буенча идарәсендә “Электрон ветеринария сертификаты. Продуктлар куркынычсызлыгы һәм сыйфатының яңа дәрәҗәсе” бәйгесенә йомгак ясады.
    94
    0
    1
  • 23 января 2018 в 14:06
    Фирзәр Мортазин һәм Салаватны нигә «ир белән хатын кебек» диләр? Бу көннәрдә Фирзәр Мортазин зурлап, “Пирамида” концертлар залында 60 яшен билгеләп үтте. Тамашаның масштабын һәм анда кемнәр катнашканын, ул көнне интернеттагы фотоларга күз салсаң, барын да чамалап була иде.
    216
    0
    3
  • 23 января 2018 в 11:52
    Илдус Нафиков: «Кирәк булса, җинаять эше дә ачарбыз!» Өлешләп түләүчеләр, банк белән бәйле кризис, ришвәтчелек, татар теле мәсьәләсе... Татарстан прокуратурасының еллык коллегиясендә күпләрне борчыган әлеге темалар күтәрелгән. Республика прокуроры Илдус Нафиковның җитди чыгышыннан күпләр киеренкелектә калган.
    119
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:25
    Казанда ике автобус катнашындагы һәлакәттә 7 кеше зыян күргән Бүген 7.20дә Ямашев проспектындагы 115нче йорт каршында 60нчы һәм 10нчы автобуслар бәрелешкән.
    114
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:15
    Атна башы буранлы, атна ахыры салкын булачак Республикада буран алдагы тәүлекләрдә дә дәвам итәргә мөмкин. Татарстан актив циклон йогынтысы астында калган.
    103
    0
    1
  • 22 января 2018 в 16:22
    Рәссам, карикатурачы Илдус Әҗемов: «Үзеннән-үзе көлә белмәгән кеше – ярты кеше ул» Табиблар, 17 минут көлү гомер озынлыгын бер елга арттыра, ди. Танылган рәссам, карикатурачы, шаржлар остасы Илдус Әҗемов та шул фикердә. Югыйсә, гомерен тулысы белән юмор, сатирага багышлап, татарларның бердәнбер сатира журналы булган «Чаян»ны чыгаруда 35 елга якын катнашыр идеме соң ул.
    79
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:48
    Әзәрбайҗан кухнясы: кадерле кунаклар килгәч кенә әзерләнә торган садж әзерләүне АДЫМЛАП ӨЙРӘТҮ Әзәрбайҗан кухнясы башкалардан яшелчәләр белән пеше­релгән итле ризыкларга бай булуы белән аерылып тора. Аларның күбесе махсус савытларда әзерләнә. Ипи урынына кулланыла торган чурекны - тандырда, питины - балчык чүлмәктә, пылауны - казанда, ә менә саджны шул ук исемдәге табада пешерәләр. Утта яралган ризык «Хан Булак» рестораны шеф-­повары Руслан Гурбанов белән...
    169
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:41
    «ҮЛГӘНЕҢНЕ КҮРСӘМ ИДЕ...» – Балам, син яшь кеше әле. Яшьлек кызулыгы белән кайчак әллә ниләр әйткән чаклар була, берүк, уйлап сөйләш. Бигрәк тә балаларыңа ямьсез сүзләр әйтә күрмә, алар каргыш булып әйләнеп кайтачак. Ана рәнҗешеннән, ана каргышыннан да куркыныч нәрсә юк, - диде Пенсия фондында чиратта торганда сүз алышып киткән Эльмира апа.
    471
    0
    3
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озатудан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә легендар җырчы Әлфия Авзалованың тууына 85 ел тулуга багышланган искә алу концертынан ФОТОРЕПОРТАЖ 15.01
  • Эт елында этләр җигеп... (Горки-Әмәт урман паркыннан фоторепортаж)
  • Казанда Үзәк чыршы ачылды
  • Пенсия фонды үтеп баручы елга йомгак ясады
  • Черек күлдә шугалак ачылды
  • Президент чыршысыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Чаңгылы якшәмбе
  • Казанның Аккош күлендә күңелле ял
  • Дәүләт Советы сессиясеннән ФОТОРЕПОРТАЖ 21.12.2017
Соңгы комментарийлар
  • noname
    22 января 2018 в 17:16
    Бүген бер танышым "Шәһри Казан" сайтында сиңа комментарий язганнар, ә син җавап та бирмисең, дип шелтәләгәч, кереп караган идем дә, менә, гаебемне төзәтәм. Рәхмәт игътибарыгыз, сүзләрегез өчен! :) Кайчандыр Альберт абый безне чак кына укытып алган иде, махсус курс буенча керде. Шул дәресләрдән тыш аның белән аралашырга туры килмәде, шуңа да сез язган фикер минем өчен гайре көтелмәгән бер яңалык булды. "Әдәбиятчы" да дигән сүзләрегездән соң... үзегезне дә таныйсы килү теләге уянып калды) Мөмкин булса, языгызчы. Монда булмаса, ВКда яисә Фейсбукта - личкага. Шат булыр идем)
  • noname
    22 января 2018 в 14:47
    Исэнмесез Фирзэр Абый. Мин сезне бик хормэт итэм, жырларыгызны бик яратам. Авылны яратып сойлэвегез , сезгэ хормэтемне тагы да арттырды. Сезне юбилиегыз белэн котлыйм. Ижатыгызда унышлар, сэламэтлек телим.
  • noname
    22 января 2018 в 09:11
    Себехэналла мэшэалла куз тимэсен.молодец.Килэчэктэдэ зур унышлар насыйп итсен Раббым бер Аллам.Мин бик шат безнен татар кызыбызнын зур унышларына.Саулык бэхет тыныч хэерле бэракэтле гомер насыйп итсен Раббым бер Аллам сина Алинэ.
  • noname
    19 января 2018 в 23:18
    Өч һәм аннан да күбрәк баласы булганнарга 6 яшь тулганчы дарулар алу өчен 125 сум, коммуналь хезмәтләр, фатир өчен түләүләрдә 30 процент ташлама, мәктәп укучыларына, студентларга юлда йөрү өчен 282 сум дәүләт ярдәме каралган. Балалар бакчасына 50 процент ташлама белән түли аласыз. Түләгән сумманың бер өлеше компенсацияләнә. Гаиләдәге уртача айлык керем бер кеше башына 20 мең сумнан азрак булганда,өстәмә компенсация каралган. Биш һәм аннан да күбрәк баласы булганнар "Ана даны" медаленә ия була ала. Бу очракта һәр бала исәбеннән 5000 сум акча бирелә. Татарстан Президенты карары белән тиздән гамәлгә керәчәк авылдагы балалы гаиләләр өчен пособие турында әлегә төгәл генә мәгълүмат юк. Җитәкчеләр 1 февральгә кадәр барысы да ачыкланыр, дип вәгъдә итәләр.Әлеге пособиегә кагылышлы яңалыкларны "ШК" газетасыннан һәм сайтыннан күзәтеп бара аласыз, шулай ук теркәлү урыны буенча социаль яклау бүлегенә мөрәҗәгать итсәгез дә була. Хөрмәт белән,"ШК" газетасының бүлек мөхәррире Эльвира Мозаффар.
  • noname
    20 января 2018 в 11:13
Интервью