Белгечләр фаразы: кышлар карлырак, җәйләр яңгырлырак булачак

Моның кадәр кар язын ничек эреп бетәр икән дип борчыла башлады халык. Яз кинәт кенә килеп, җылытып җибәрсә, шуның өстенә яңгырлар да яуса, су басу куркынычы булмагае. 

Циклоннар сериясе әле дәвам итәчәк
Гидрометеорология һәм әйләнә-тирә мохитне мониторинглау буенча федераль хезмәтнең беренчел бәяләүләре буенча, ил территориясенең күпчелек өлешендә явым-төшем күләме нормадан арткан. Февраль ахырында һәм март аенда Россиянең Европа өлешендә температураның кискен сикерешләре булырга мөмкин. Бу су басу куркынычы арта дигән сүз. 

Белгечләр сүзләренчә, быел февральдә республикада 80 миллиметрдан артык явым-төшем булган, башка елларда ул гадәттә 35 миллиметр тәшкил иткән, бу ике айлык нормадан артып китә. 

“Бүгенге көнгә Казанда карт катламы 86 сантиметрга җитте. Бу чынлап та күп. Норма буенча ул 40-45 сантиметр булырга тиеш. Әлегә кадәр иң карлы саналган 2024 елның кышы белән чагыштырып карасак, 24 февральгә кар катламы 78 сантиметр дип теркәлгән. 7 февраль көнне - 94 сантиметр. Кар 9 апрельдә эреп беткән. 2011 елгы мәгълүматлар да кызыклы. Ул елның 31 мартында кар катламы 100 сантиметр булган. 22 апрельдә генә эрегән, - дип сөйләде безгә Казан дәүләт аграр университеты доценты, география фәннәре кандидаты Айсылу Мостафина. 

Нишләп кар гел ялларда гына ява икән дип аптыраган идек, әңгәмәдәшем әйтүенчә, бу нормаль күренеш санала. “Атмосфера процессларының әйләнеше нормага туры килә. Ул өч-биш көн саен алышынып тора. Циклоннар сериясе әле дәвам итәчәк. Бу ялларда да явым-төшем көтелә. Әмма аның күләме алай ук күп булмаячак, - ди әңгәмәдәшем. – Язны хәзердән үк фаразлап булмый. Яңгыр циклоннарының ничек булуына бәйле. Еш яуса, су басу куркынычы булырга мөмкин. 2024 елны яз әйбәт килде, туң да юк иде. Кояш җылысы белән кар эреп җиргә сеңде”. 

Глобаль температура арту аркасында кышлар - карлы, җәйләр - яңгырлы була башлаячак дигән фикерне дә җиткерде Айсылу Мостафина. 

-Һава җылырак булган саен, ул дымны үзендә күбрәк тота ала. Һәм ул дым чыннан да яңгыр барлыкка китерергә ярдәм итә. Җылытканда кояш җир, үсемлекләр һәм туфрак өстеннән дымны парга әйләндерә, пар өскә күтәрелә, салкын һавада конденсацияләнә һәм алардан болытлар хасил була. Әмма шунысы бар, үзегез дә игътибар иткәнсездер инде, яңгырлар сирәк ява, әмма аның күләме күп. Ул берничә көнгә сузылмый, бер көндә күп итеп явып китә. Быел да кар бураннары бер тәүлек эчендә әллә никадәр күзәтелде, - ди ул. 

“Туң катламы күләме зур дип әйтеп булмый”
Казан дәүләт аграр университеты профессоры, авыл хуҗалыгы фәннәре докторы Рөстәм Низамов сүзләренчә, җирдә туң катламы быел уртача 10-15 сантиметр, кайбер урыннарда 20 сантиметр да тәшкил итә. Көзен дә яңгырлар белән җирдә дым шактый тупланып калган. 

-Туң катламы күләме зур дип әйтеп булмый. Әмма яз тиз һәм кинәт килә калса, күпмедер дәрәҗәдә су басу ихтималы бар. Басуларны су юмасын өчен без хуҗалыкларга авышлыклы урыннарда “Бульдозер” сыман техника белән кар өслеген аркылыга таптатып чыгарга киңәш итәбез. Бу эзләр эрегән кар суын тоткарлап калып, җиргә сеңдерергә булышачак. Кар суы туфракка сеңсен өчен шулай ук көзен җирне тирән итеп эшкәртү дә зарур. Бу кагыйдәләр үтәлгәндә, су юылып төшүне булдырмый калып була, - ди белгеч.  

2024 карлы елны да искә алып үтте. “Ул вакытта туң бөтенләй юк иде. Кар эреп, җиргә сеңеп бетте һәм су басулар күзәтелмәде. Быел нәрсә буласын әйтеп булмый. Язның ничек килүеннән торачак. Ә карлы кышны без авыл хуҗалыгы өчен мул уңышка юрыйбыз. Җирдә дым булачак дигән сүз. Туфракның бер метр тирәнлектәге катламында су язын 160 миллиметрдан артыграк була икән, бу яхшы дым шартлары булуны аңлата. Быел ул аннан да күбрәк булырга охшаган. Көзен дә яңгырлар явып, дым запасы җыелды”, - ди ул.   

Азнакай районының Зур Сукаеш авылыннан Фәнис Фәсхетдинов та: “Туң катламы 15-20 сантиметр чамасы гына. Декабрь башында суытып җибәрде дә, дүрт көннән соң гына кар төште, суытканчы кар яуган булса, туң булмас иде. Кыш та алай ук суык түгел. Бездә 30 градуска кадәр җиткән суыклар әз булды. Бездә су басу куркынычы юк, Ык елгасы 10 чакрым ераклыкта”, - ди ул. 

“Су басуга әзерлек башланды инде”

Әлки районының Иске Камка авыл җирлеге секретаре Зәйтүнә Сәгыйрова әйтүенчә, һәр елны, яз нинди килүгә карамастан, авылда гомер-гомергә елның елында берничә урамны су баса. 
- Авылдагы Түбән, Чирмешән, Үзәк һәм Тирмән урамнарындагы утыз өч йортның су астында калу куркынычы бар. Аларда 64 кеше яши: 31е – пенсионерлар, 13е – мөмкинлеге чиклеләр, 5се – 18 яшькә кадәргеләр. Алардан кала эшкә йөрүчеләр дә бар. 11 сыер, 72 сарык исәпләнә. Иң авыр хәл Тирмән урамында күзәтелә. Былтыр су басу булмады дип әйтергә дә булыр иде, Чирмешән елгасыннан кергән су белән бердәнбер Тирмән урамы бүленеп калды. Ел да шушы урамда бер йортның эченә су үтеп керә. Су басуга шулкадәр ияләшкән инде без, басмаса, корылык булырмы икән әллә дип шикләнә-кайгыра башлыйбыз. Аллаһка шөкер, шушы авылда кырык елга якын яшим, су басудан бер тавык та зыян күргән юк. Алдан әзерләнеп, хәстәрен күреп куябыз, - ди ул.

Су басу куркынычы була калса дип, әзерлек инде башланган. Кизү торучылар билгеләнеп куелган. Бер төркем телефонда кизүдә, икенчеләре Ермак елгасының суы күпмегә күтәрелүен күзәтеп-теркәп торучылар. Чирмешән елгасында су күтәрелеп, Ермакка агып керә дә, урамнарны “зур җирдән” бүлеп куя. 

- 2024, су басу куркынычы аеруча зур булган елны, район ярдәме белән моторлы көймә дә алып куйдык. Аннан кала ике ишкәкле көймәбез бар. Мәктәп һәм клубта эшләүче егетләребез үзләре теләп йомышы булганнарны көймә белән чыгарып куялар. Авыл халкын җыеп, язгы су басуга әзерлек чаралары турында сөйлибез. Беренче төркем инвалидлыклары булганнарга, андый-мондый хәл була калса дип, хастаханәгә барып ятарга өндибез. Сыерларны “Кызыл Шәрык-Агро” хуҗалыгы фермаларына алып барып кую мөмкинлеге бар. Запас ризыклар алып куярга, йортларны иминиятләштерергә киңәш итәбез. Көймәләрне дә карап куйдык, барысы да тәртиптә, - ди Зәйтүнә Сәгыйрова. 

“Түбәләрне чистарту – төп бурыч”
Карның күплеге инде хәзердән үк уңайсызлыклар тудыра. Казанда берничә йортның, балалар сырхауханәсенең өлешчә һәм Яшел Үзәндә склад бинасының түбәсе ишелеп төште. 

“Шәһәрдә барлыгы 2 090 иңкү түбә исәпләнә, шуларның 1 014е тәртипкә китерелгән – бу гомуми күләмнең 49 проценты, дип яза Казан мэриясе матбугат үзәге. - Иң күп эш Киров һәм Мәскәү районнарында теркәлгән – монда бер көндә 62 түбә чистартылган. Вахитов һәм Идел буе районнарында - 37, Совет районында - 20, Авиатөзелеш һәм Яңа Савин районнарында 12 түбә тәртипкә китерелгән”.

Исегезгә төшерәбез, Казан мэры Илсур Метшин эшлекле дүшәмбедә көчле кар явудан соң түбәләрне чистарту – төп бурыч, дип белдерде. Шәһәр башлыгы сүзләренчә, температура үзгәрү аркасында кар авырая һәм корылмалар өчен куркыныч тудыра”. 
 

Билгеле булганча, «Экологик иминлек» илкүләм проекты гамәлгә ашырыла.