Җир җимертеп яшәү сере: Түбән Бәрәскә халкы авылны ничек үстерә?

Әтнә районының Түбән Бәрәскә авылы – аягында нык басып торган егәрле җирлек. Матур яшиләр: авыл уртасындагы әрәмәлекне матур парк иткәннәр, күлләрен яңартып, форель балыгы үрчеткәннәр, ике мәчетләре, хәтта шәһәрчә сыйланырлык затлы кафеларына кадәр бар. Күңелне иң сөендергәне – яшь гаиләләр күп. 35 бала балалар бакчасына йөри, тагын 15е чират көтү сәбәпле яңа балалар бакчасы төзергә ниятлиләр. Димәк, киләчәге өметле әле, өметле!

Көмеш буын димәссең дә...
Түбән Бәрәскә авылы халкының сүзе киңәшле. Авылда яшь гаиләләрнең күплеге дә, өлкән буынның кадердә булуы сөендерә. Яшьләрнең тәвәккәллеге белән аксакалларның зирәклеге берләшсә, мәгълүм ки, таулар күчерергә сәләтле.  Ә дөнья бәһасенә тиң Акъәби белән Акбабайлар шактый Бәрәскәдә, “Шәһри Казан”ны яратып укулары да сер түгел. Җай табып, үзләре белән күрешергә, фикер алышырга дип махсус кайттык әле.   

Чабыш атыдай җан-фәрманга тормыш куалаган кеше, кинәт эштән туктап калса, әлбәттә, сулар иде. Тормыш әйләнәсеннән егылып төшмәс өчен дә гел хәрәкәттә булу кирәк. Түбән Бәрәскә әбекәйләре бүген дә җир җимертүдә, ниләр генә эшләмиләр – Ленин исемендәге нәселле терлек заводы авыл хуҗалыгы кооперативы җитәкчесе Илгиз Хәйруллин ярдәме белән авыл турында китап та язып бастырганнар, сәхнәдә дә, өмәдә дә күмәклеләр. Бирсә дә бирер икән Ходай үзләренә бердәмлекне! 

Авылның Ветераннар советы рәисе Сөембикә Садриеваның 75 яшендә дә авыл дип янмаган көне бармы икән? Килен булып төшкән көненнән алып лаеклы ялга чыкканчыга кадәр гомерен авыл балаларына белем бирүгә багышлаган остаз. Тумышы белән Түбән Пошалым авылыннан булса да, Тукай әйтмешли, җаны-тәне белән сөя ул Түбән Бәрәскәне.

– Әниемнең укытучы буласы килсә дә, әнисе бик иртә үлгәч, бабай кеше сүзеннән курыккан – балаларын таратып бетерде дип әйтерләр дип, әнине укырга җибәрмәгән. Әни шул хыялын чынга ашырасы килеп, мине укытучы итәргә тырышты. Сигезне тәмамлагач та, Арча педучилищесына укырга кердем, – ди Сөембикә апа. 

Техникага кытлык заман, Арчага кадәрле 26 чакрым араны кышкы суыкларда ат чаналарында, трактор арбаларында үткәндә үзәгенә үткән салкыннарны мәңге дә онытырлык түгел. 

– Яллар җиткән саен авылга йөгерешеп кайта идек, сагынылгандыр инде, әле бит зыкы салкыннарда кире китәсе дә бар. Берсендә таң белән юлга чыктык, йөк машинасына төялгән капчыклар өстенә менеп утырыштык та, әй барабыз. Үзәккә генә түгел, канга ук үткән ул салкын, яшьлек белән сизмәсәм дә, икенче көнне бөтен тәнемә сызлавыклар чыгып тулды – тезләремә дә, битемә дә... Битемдәгесенең эзләре калды, шулай яшәдем, – ди әңгәмәдәшем. 

Педучилищены тәмамлаганнан соң, университетның география факультетына читтән торып укырга керә дә, әүвәл үзе укыган мәктәпкә эшкә кайта. Анда исә икенче бер укытучының дәресләрен кысрыклаячагын аңлап, тәвәккәл кыз, районның мәгариф бүлеге идарәсенә китә. Башка мәктәптән эш сорый. Директоры бик таләпчән, аның энә күзеннән үтсәң, эшле булырсың дип, Түбән Бәрәскәгә юллыйлар. Идеялары ташып, эшләргә янып торган кызны алмыйлармы соң? Әнисе елап калса да, Пошалымнан шактый ерак авылга күченә ул. 

– 1975 ел, мәктәпләрнең шактый ярлы чагы, укытыр өчен карталар да, ярдәмлекләр дә юк. Мин аларны берәмтекләп җыйдым. “Юктан бар иттең” дип мәктәп директоры канатландырганда, хезмәтеңнең нәтиҗәсе дә һәркемне куандыргач, эшләргә күңел үсә. Аннары, яшерен-батырын түгел, без җигелеп эшләгән буын, хезмәттәшләрем дә шулай, колхоз кырындагы кебек, иртән килеп караңгы төшкәч кенә кайтып кергән көннәр әз булмады. Мәктәптән тыш чаралар үткәрүләр, партия йөкләмәләрен үтәүләр дә күп вакыт укытучылар җилкәсенә төшә  иде. Егерме елдан артык завуч булып эшләдем, аның да җаваплылыгы зур. Хәтеремдә, өйдәге эшләрне җәһәт эшлим дә, балаларны йокларга яткыргач, баганадан төшкән утта тәрәзә төбендә дәрескә әзерләнәм, дәфтәрләр тикшерә идем. Өйдә ут яндырып утырулар юк инде, ул чакта өйләр дә ике генә яклы, кече якта кайнатам белән үги кайнанам йоклый, миңа шул – түр почмагы эләккәнгә бик рәхмәт, – ди Сөембикә апа.

Хәләле Мәлик абый аңлап яши аны. Һөнәре белән әтисе юлын дәвам иткән терлек табибы ул. 

– Мәрхүмә кайнанам да укытучы, Мәлик армиядә чакта вафат булган. Кайнатам бик белемле терлек табибы иде, гадел, тәрбияле, дөрес күңелле кешеләр. Бик әдәпле гаиләгә килен булып төштем. Дөрес мине йортта үги әни каршы алды, әмма ул да бик эшчән, таләпчән ханым иде, авыл халкы белә – матур итеп, аңлашып яшәдек, әти белән әни соңгы көннәренәчә тәрбияле иделәр, – ди ул.

Сөембикә апа белән Мәлик абый ике бала тәрбияләп үстергәннәр. Марат белән Роза абруйлы урыннарда эшлиләр, әти-әниләре кебек мактаулы хезмәт ияләре. Ләкин картлыгында сыңар калуы гына Сөембикә апаны сызландыра әлбәттә.

– Мәлик иртәрәк китеп барды, яшәрлеге бар иде дә... Нишлисең бит, Аллаһыдан язганы. Ризадыр ул миңа, аңа да мәгълүм, авылның көмеш буыны димәссең дә, яшьләрдән калышмыйча, бер генә көн дә тик тормыйбыз, әле менә авылыбызны гомер-гомергә эшле, сыйлы иткән күмәк хуҗалыгыбыз турында китап язарга керештек, аның өчен чәчелеп китеп төрлебез төрле тарафтан мәгълүматлар җыябыз, мәдәни чараларда катнашабыз, мәчетләрдә дәрес бирәбез, экскурсияләргә йөрибез, кыскасы, дөнья гизәргә дә иренмибез. Түбән Бәрәскәдә ким дигәндә утызлап гармунчы гына яши, аларның күбесе өйдә, үзе өчен генә уйный, менә аларны, берәмләп булса да, сәхнәгә чыгарабыз – монысы да безнең тырышлык, – ди әңгәмәдәшем.

Бер сүз белән әйткәндә, эшлисе эшләре әле муеннан. Күңелләрендәге яшьлек дәртен, егәр куәтен җуймасыннар, авыл өчен янып яшәүләре белән генә дә күпләргә үрнәк алар. 
 

Аяклы тарих
Әдһәм абый Гайнуллин – сугыш чоры баласы. Булдыклылыгы, зирәклеге өчен дә авылдашлары аны авылыбызның йөрәге диләр. 
– Әти сугыштан бер аяксыз кайтып керсә дә, акылы белән дөнья бәһасенә тиң иде. Разведчик булган ул, минага эләгеп шартлагач, бик озак вакыт кар өстендә яткан, безнекеләр ягына аны этләр генә сөйрәп чыккан – 30 яшендә яу кырында гарипләнеп, тернәкләнә алмыйча, 40 яшендә гүр иясе булды мәрхүм. Әни аны иңбашына күтәреп йөреп, бәби кебек карады. 11 яшендә әтисез калып, әнигә булышыр өчен көтү көтәргә кердем. Ачлыгы да, хәерчелеге дә нык кыйнады үскәндә. Шулай да бик рәхмәтлемен язмышыма, авырлыгын гына түгел, дөньяның матурлыгын да күрсәтте. Өч елдан артык, Германиянең Берлиндагы полк штабында хезмәт иттем, полк командиры белән штаб начальнигына гына буйсына идем. 7 генә сыйныф белемле гап-гади авыл малае мин югыйсә. Хәрби хезмәт минем өчен үзе бер институт иде. Гитлерның хатыны Ева Браун белән никахлашкан чиркәүләрен, Җәлилчеләрнең башлары киселгән Плетцензее төрмәсендәге гильотиналарны кереп күрдем. Автоматка көйләнгән “дәдҗал”, 13 секунд саен бер гомерне өзгән... Сугышның ни нәрсә икәнлеген шунда аңладым мин. Армиядән кайтканда махсус Брест крепостен кереп күрдем. Диварга кан белән “Үләм, ләкин бирешмим” дип язылган сүзләрне укыгач, күңелләр тетрәнә... Имин тормышның кадерен белеп, дөнья гамьнәренә күмелеп яшәү үзе зур бәхет, – ди Әдһәм абый. 

Хәрби хезмәттән соң Казанга китәргә ниятли. Җыенып капка төбенә чыккач, әнисенең, синсез ничек яшәрмен соң, улым, дигән сүзе җитә, кире борылып керә. 

– Казанда йөргән кызым көтә иде, әле бит паспорт ала алмыйча тилмергән еллар, анысын да бергә юлларбыз, кил дисә дә, вәгъдәмне боздым, әнине ташлап китмәдем. Шул көннән соң авылдан чыгып йөргән кеше түгелмен. Ул кыз белән гомер эченә бер мәртәбә дә бүтән күрешмәдек, күптән түгел хәлләрен сораштым, биш ел элек гүр иясе булган, диделәр. Язмыш... Соңрак Нәзилә белән танышып, гаилә кордык. Балалар бакчасында пешекче булып эшләде. Ә минем эшләмәгән эшем калмады – механизатор да, сатучы да, укытучы да, ревкомиссия рәисе камытын да кияргә туры килде. Хәләл көч белән яшәдек, йорт-җиремә хәрәм кермәде, шөкер. Ике егет үстердек. Аларны авылга файдалы итә алуыбыз белән дә бәхетле без, – ди ул.

Файдасы нидә диярсез. Әдһәм аганың бер улы Кабан арты мәчете каршындагы мәдрәсә укып йөргән елларда, Гарәбстаннан килгән егетләр белән таныша. Илчеләрнең изге нияте барлыгын белеп, әтисе янына алып кайта. Мәчет салучыларга ярдәм итәргә ниятлиләр икән, әйдә, бик хуп! 

– Күмәк хуҗалык рәисе Илгиз белән дә киңәш иттек, дүрт почмагын дүрт таш өстенә куеп кына күтәрелгән агач мәчетне җиткерергә хәлләр чамалы еллар иде, гарәпләрнең безгә бер миллион сум акча бирүләре ярап куйды. Җомгаларны аңа кадәр Рәхилә әби өендә укысак та, шөкер, имансыз түгел идек, безнең авылда бит элек 4 мәчет булган, диләр. Бүген шул агач мәчетебездә балалар сабак өйрәнә, лагерьлар оештырыла. Ә көненә биш вакыт намазга азан исә реставрацияләнгән элеккеге таш мәчетебездә әйтелә, җомгаларга иллеләп кеше җыела. Яшьләрнең дингә тартылуын күреп сөенәм, – ди ул.

Әдһәм абыйны әле тагын аяклы тарих дип тә йөртәләр. Авылдагы һәр гаиләнең буын чылбырларын анык белә ул, аяз хәтерле, зиһенле кеше. 

– Кемнең кемгә ботак очы туган булуын да миннән килеп сорыйлар. Бары бергә, югы уртак итеп, авылдашларым белән утны-суны бергә кичтем, шуңа да һәрберсе якын миңа алар, үз! Намаз артыннан дога кылганда, мактана димәгез, яртышар сәгать буе авылдашларым исемен саныйм, китәм тезеп – берсен дә читкә бүлеп калдырасым килми. Авылдашыбыз Рифкать абый Бикчәнтәевны да, әтисе Әхмәтҗан абыйны да әйтәм, безнең урам кешеләре бит, икесен дә күреп үстем, кушаматлары “тәкерлекләр” иде, нәселләре бик зур. Әхмәтҗан абый хәтеремдә, мәһабәт гәүдәле абзый ак кәчтүм-чалбардан кайтып төшәр иде. Без инде вак бала-чага исләребез китеп карап тора идек, киеме дә киеме, имеш. Рифкать абый ыспай гәүдәле, озын буйлы, чәчләре үскән, аны артка сыпырып куяр иде мәрхүм. Гомерем заяга үтмәде, шөкер. Никадәр истәлекләр йөртәм хәтеремдә. Алай да әүлиягә санамагыз мине, яшермим, урамда аунап яткан чакларым да булды, клуб сәхнәсенең түрендә утырган вакытларым да күп, мәчеттә Коръән укыр мәртәбәләргә дә ирештем, соңгылары өчен Аллаһыма чиксез рәхмәтлемен, – ди Әдһәм ага. 
 

Гаделлеге алтынга тиң
Фәридә Гайнетдинова да Түбән Бәрәскә килене. Тумышы белән Олы Мәңгәр авылы кызы. Укытучылар династиясенең бер вәкиле – әти-әнисе дә, бертуганнары да, өч кызының икесе дә укытучы һөнәренә тугры булып яшәүчеләр. 

– Әнием – татар теле, әтием биологиядән укытты. Әти кырыс кеше иде, күз карашы белән генә тәрбияләде, әни таләпчән булса да, безне артык гадел, усал булмасыннар диптерме, өйдәге хезмәт арасында, Тукайның “Исемдә калганнар”  әсәрен яттан сөйләп, дөньяга икенче күз белән карарга өйрәтте. Әтине үрнәк күреп үскән балалар бит без, шунсыз елый да белмәс идек, Тукайның ачы язмышы аша ятимнәрне кызганырга, мәрхәмәтле булырга кирәклегенә төшендек. Бәрәңге чүбе утаганда әни үзе Тукай шигырьләрен сөйли, үзе елый торган иде мәрхүмә, аңа ияреп без елыйбыз, югыйсә өйдә еларлык бер генә сәбәп тә юк. Мәктәптә безгә әти-әни дип укытучылар бүлмәсенә якын да барырга ярамады, – дип сөйли Фәридә апа.

Беренче омтылышында нибары бер бал җитми, педагогика институтына укырга керә алмый әле ул. Бер елдан ниятенә ирешә – физика һәм математика факультетына укырга керә. Ә юллама дигәне аны шушы авылга китерә. 

– Наил исемле егет белән никахлаштык. Эшчән егет иде, гади хезмәт кешесе булса да, тырышлыгы белән миннән күпкә өстен. Кыш көннәрендә иртәнге сәгать өчтән торып кабызулары исемә төшә дә, ничекләр түзде икән дим, сәгать дүрттә инде фермада булырга кирәк, ә аңа кадәр чиләк-чиләк су кайнатып, тимер өемен җан кертәсе бар, дигәндәй. Алдашмыйм, төрлесен кичтек, гел җайлы эздән генә тәгәрәми тормыш арбасы, рәхмәт, укучыларым да, әти-әниләрем дә аңлады, мин тырыш хезмәтем, фидакарьлегем бәрабәренә үз хөрмәтемне казандым, – ди Фәридә апа. – Янымнан үткән бер генә авыл кешесе дә, әти-әниләрме, мин укыткан балалармы, берсе дә баш кагып исәнләшмичә китми, 7 сыйныф чыгардым, укучыларымнан кайчагында, ни өчен яраттыгыз соң сез мине дип сорыйм да, кеше аермаганыгыз өчен диләр. Түрә баласымы, гади эшченекеме, берсен дә какмадым, катламнарга бүлеп карамадым. Ләкин шулай да бу авылга укытучы булып килгәч, бер нәрсәгә шаккаттым, безнең Олы Мәңгәр авылында укытучылар интеллигентларча киенәләр, берсе дә терлек асрамый, бакча тутырып чәчәкләр үстерәләр иде, ә монда карыйм, укытучыларның аягында галош! Я, Аллаһым, укытучылар галош кияргә тиешләрме инде гаҗәпләнгәнем хәтердә. 

Туган авылыннан төяп килгән күңел байлыгы аңа биредә яшәр көч бирә дә. Беләбез, Олы Мәңгәр авылы тарихта тирән эзле. Сугыш елларында латыш балаларының эвакуацияләнүе, алар өчен Олы Мәңгәрдә интернат булдырылып, аларның шунда тәрбияләнүе, еллар аша нәкъ менә Фәридә апа язмышына аһәң сала. 

– Тугызынчы сыйныфларда укыганда Гунер дигән кеше килде. Син урысчаны әйбәт беләсең дип, латыш балаларын тәрбияләүчеләр булып, ул чакта детдомда эшләгән бөтен әбиләргә дә йөртеп чыгарга, зиратка алып менәргә миңа куштылар. Йөрттем. Ә ул киткәндә мине кунакка чакырды. Шул елның көзендә беренче тапкыр Ригага бардым, берүзем! Мәктәп бару өчен 24 сум юллык акча бирде, кайту өчен әти-әни түләде, ничек курыкмаганмындыр, – ди ул.

Студент елларында тагын бара әле ул Ригага. Мәктәптә укыган чагында хат ала. Очраклы гына язылган хат иясе кайчандыр әнисе шунда тәрбияләнгән гарип кыз бала... Фәридә ханым авырыксынып тормый гына җавап яза. Китә элемтә... Ә көннәрдән бер көнне Ограга атап юлга кузгала.

– Беренче курсны тәмамлагач, проводник булып эшләдем дә, көзен киттем боларга. Андагы рәхәтлек, муллык! Сугыш елларында үзләрен ачлыктан коткарып калулары өчен, Олы Мәңгәр авылы халкының һәркайсын алып килеп кунак итәргә әзер алар. Баруга озын чәчләремне көдрәләттем, өстәл кадәр чемодан сатып алып, өйдәгеләргә бик күп киемнәр җыйдым. Минем белән кибеткә керсәләр дә, талымсызланып, ярты чемодан чәй сатып алуымнан кыенсынып, без чыгып торабыз, диюләре исемдә. Андагы халык югары мәдәниятле. Салютны беренче аларда күреп кайткан идем, матурлыгы! Татьяна белән бик озак еллар хат алыштык, соңгы мәртәбә өч ел элек хәбәрләштек, әнисе дә исән иде, үзе кияүгә чыкмады, соңгы вакытларда дингә кереп китте дә, йомыла төште шул, – ди Фәридә апа.

Аның да авылда үз миссиясе, Россиянең атказанган, Татарстанның халык артисткасы Наилә апа Гәрәеваның иң якын дусты булып, авылдагы өйләрен карап торуны үз өстенә йөкләгән. 

– Наил, мәрхүмкәем, бозау суяр иде дә, Наилә апа кайсы җирен ярата икән, сора да, мул итеп кертеп бир, ди торган иде. Бик якын идек без аның белән. Серләрен сөйләр кешесе булдым. Икәү бакчада казына идек, Фәрит җир казырга егетләр кайтара иде, тегеләр көрәкләрен куюга чыгабыз да, мин тырмалыйм, түтәл ясыйм, буразна сызам, ә ул анда монысын төрт, монысын монда утырт дип йөри торган иде. Беркайчан кеше сөйләмәде. Фәридә, кыен ашасаң да, түзгәнсең, үкенечең юк, иреңне ахирәткә бәхиллегең биреп озаткансың, ә минем Рифкатем өчен йөрәгем өзгәләнә, аңлашырга өлгермәдек, бәхилләшмичә китте бит дия иде. Гомерем буе акчага мохтаҗ булып яшәдем, хәзер генә уч тутырып акча тотам, дип шөкер итте. Юмарт иде мәрхүмә, бармак башы кадәрле генә ярдәм итсәләр дә, акчалата сөендерә белде, авылда мәчеткә йөрүче балаларга өләште, махсус хәрби операциягә китүчеләрне дә онытмады, кайткан саен авыл “казнасы”на үз өлешен куйды. Без икебез ике пырдымсыз, бу кадәр ничекләр итеп уртак тел таптык соң дип гаҗәпләнә иде мәрхүмә. Аның китүе кыен булды... Авыл әбиләрен җыеп анысын, монысын эшлибез әле дип план корды, җырланмаган әле безнең  җыр дип шаярта иде, урыннары оҗмахта булсын, – ди Фәридә ханым. 

Наилә ханым Гәрәевадан мирас булып калган эшләрен әле төгәллиселәре бар бәрәскәлеләрнең, димәк, тормыш дәвам итә, дөресрәге алда җир җимертеп эшлисе эшләре көтә.