100 яшендә 16 китап авторы: сугыш ветераны Александр Малов «Шәһри Казан»га нигә татарча сөйләде?

Сугыш уты кичкән, журналистикада һәм нефть тармагында эшләгән йөзъяшәр аганың шушы көннәрдә 16 китабы дөнья күрде.

Олылау

Гадәттә, күп катлы йорт янына килеп баскач, кайсы подъезд ишегеннән керәсеңне тиз генә аңышмыйсың. Бүгенге язмабыз герое — Бөек Ватан сугышы ветераны Александр Михайлович Малов яшәгән подъезд исә ерактан ук күренеп тора иде. Подъезд ишегенә хәрби батырлык һәм җиңү символлары булган Кызыл йолдыз һәм Георгий лентасы рәсемнәре ясалган һәм:

«Безнең подъезда ветеран яши. 9 май — Җиңү көне белән» — дип язып куелган. Авыл җирендә ветераннар яшәгән капкаларга «Бу йортта Бөек Ватан сугышы ветераны яши» дигән сүзләргә ияләшсәк тә, шәһәр җирендә мондый олылауны беренче күрүебез.

Казанның Мәскәү һәм Киров районнары хакимияте тәкъдиме белән эшләгән булган ул. Александр Михайлович әйтүенчә, моннан биш ел элек ясалган әлеге рәсемнәрне беркем дә бозмый, пычратмый, ничек булган шулай тора.

«Анда минем турында мәгълүмат тә урнаштырылган. Билгеле, бер яктан күңелдә горурлык хисе тудыра. Мин Казанда билгеле кеше, күпләр белә. Ләкин икенче ягы да бар. Каяндыр телефон номерымны табып, әллә нинди тәкъдимнәр белән кырыгалдарлар шалтырата», — ди Александр Малов. 

Яшьлектә калган эзләр

1926 елның 2 октябрендә Кайбыч районының Иске Корбаш авылында крестьян гаиләсендә дөньяга килә ул. Авылда җидееллык мәктәпне татар телендә тәмамлый. Нәкъ шул елны сугыш башлана. Мәктәптә яхшы укыган егетнең хыяллары чәлпәрәмә килә. Тик шулай да, илдә сугыш баруга карамастан, классларындагы 4-5 укучы сигез чакрым ераклыктагы урта мәктәптә укырга карар кылалар.

Баруын-баралар, 14 яшьлек малайларны окоп казырга җыя башлыйлар, араларында Александр да була. Бер айдан соң, аны кайтарып җибәрәләр. Егет укуын дәвам итү максатыннан тагын урта белем алырга талпына. Көннәр салкынайткач мәктәпкә юллар өзелә, ачлык, өскә кияргә кием булмау үзенекен итә, Александр укуын ташларга мәҗбүр була. 

Ул чорда районнарның кайбер авылларында барлык авыл хуҗалыгы машиналары тупланган МТСлар (машина-трактор станциясе) була. Һөнәрле булырга теләгән егет, техникада эшләү максатыннан үз авылларында урнашкан әлеге МТСта ике айлык курслар тәмамлый. «Безнең тракторчылар бригадасы берничә авылга хезмәт күрсәтә иде», — дип искә ала бүген ветеран. Укуын тәмамлаган яшь белгечне Казанга машина-тракторларның моторларын ремонтлаучы итеп җибәрәләр.

Кулында белгечлеге булган егет, 1942-1943 елларда тракторга утырып басуларда җир эшкәртә, чәчү, урып-җыю эшләрендә катнаша. 1943 елның көзендә, 17 яше тулган тракторчы егетне мобилизацияләп, Рязань шәһәренә танк полкына укырга җибәрәләр. 1944 елның язында механик-йөртүче булып, танк полкына сугыш утына китә. Җитди алты хәрби операциядә — Украина, Польша, Чехословакия, Германия җирләрен азат итүдә катнаша. Фашистларга каршы көрәшеп, Берлинга кадәр барып җитә.

Сугыштан соң Германиядә хезмәт итәргә кала. «Бөек Ватан сугышы дүрт ел барды, мин 17 яшемнән фронтка китеп, ил азатлыгы өчен алты ел хезмәт иттем. Армия минем өчен тормыш мәктәбе булды», — ди Александр Малов. Сугышта булган батырлары өчен бик күп хөкүмәт бүләкләренә лаек була.

Тыныч тормышка кайткач

Армиядән кайтып ике ел эшли дә, үз бәхетен табу максаты белән республиканың Бөгелмә, Алабуга, Чистай шәһәрләрендә эшли. Соңрак Әлмәттә «Советская Татария» газетасына корреспондент булып урнаша. Анда җиде ел эшләгәннән соң, Казанга радио комитетына эшкә килә, республиканың сәнәгать эшчәнлеге турындагы тапшыруларның баш мөхәррире итеп куялар. Татар һәм рус телендә булган тапшыруларның язмаларын редакцияли.

Каләмдәше Михаил Долгов белән бергәләп «Идел белән Урал арасында» радиожурналын оештырып җибәрә. 1967 елда «Татарстан коммунисты» сәяси журналында икътисад темасын яктырту эшенә керешә.

— Мин гомерем буе белемгә омтылдым. Тормыш авырлыклары белән тукталган укуымны дәвам итәсем, белем аласым килде. Хезмәт эшчәнлегемне башлап җибәргәч, 1950 елда урта белем алырга карар кылдым. Үзем эшлим, шул ук вакытта сугышта алган яралардан дәваланам, урта мәктәпне тәмамлар өчен кичке мәктәптә укыйм.

Тугызынчы классны — Чистайда, унынчыны — Казанда, унберенче классны Алабугада укып, урта белем алуга ирештем. Язмыш галиҗәнаплары мине кайларда гына йөртмәде. Алабуга педагогика институтына укырга да кергән идем, күңелемә якын эш түгеллеген аңлап, укуымны ташладым. Соңрак югары белемне М. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетында алдым, — ди ветеран.

— Аспирантурага да калырга кушканнар иде, икенче елга киләм дидем дә, булмады. Гаилә кордым һәм шулай итеп укуымны дәвам итә алмадым. Еллар узгач, икътисад буенча кандидатлык та яздым, әмма якламадым. Мин ул вакытта лаеклы ялда идем инде.

Журналистика аның хезмәт юлының бер өлеше генә. Александр Михайлович 1973 елда матбугат өлкәсеннән Казан финанс-икътисад институтында фәнни-тикшеренү юнәлешенә кереп китә. Нефть тармагы өчен әйтеп бетергесез зур эшләр башкара һәм шушы тармакта 64 яшенә кадәр эшләп, лаеклы ялга чыга.

Иҗат дәръясының кабаттан ныклап кабынып китүе нәкъ тә менә эштән туктагач башлана. Ул сугыш юлы узган фронтовиклар турында язмалар иҗат итә, тыныч тормышта яши башлагач, үзе сугышкан җирләрдә булып, кичерешләрен киң җәмәгатьчелеккә җиткерә. Үткен каләмле Александр Малов бик күп санда очерклар, хикәяләр, фельетоннар һәм повестьлар яза һәм аларны китап итеп чыгара.

Моннан тыш, нефть чыгару өлкәсендәге ирешелгән уңышлар, башкарылган эшләр, төбәк тарихы турында китаплар һәм 30 дан артык фәнни хезмәтләр яза, алар Казанда, Мәскәүдә, Төмәндә басыла. 

Ветеран туган якны өйрәнү һәм төбәк тарихы белән дә актив шөгыльләнә. «Мин — керәшен татары. Керәшен халкының килеп чыгышына бәйле фәнни хезмәт эшләдем. Ләкин минем ул китабым чувашлар тарафыннан күбрәк бәяләнде, аларда кызыксыну уятты. Эшемне бәяләп, Чувашиянең фән, мәдәният һәм әдәбият академиясе мине академик буларак танып, диплом бирде», — ди Александр Малов.

Ирешелгән уңышлар

Александр Михайлович СССР һәм Татарстан журналистлар берлеге әгъзасы. Узган ел, аның иҗаты Татарстан хөкүмәте тарафыннан югары бәяләнеп, республика журналистлары арасында уза торган «Бәллүр каләм» фестивалендә гран-при иясе булып танылды һәм «Лада» машинасы бүләк ителде. «Бәллүр каләм» сыны бүген шкафының иң түрендә урнашкан. Казан шәһәренең почетлы гражданины дигән исеме белән рәттән тора. Аларның икесе дә аның өчен бик кадерле. Берсе ирешелгән уңыш нәтиҗәсе, икенчесе гомер иткән шәһәренең олылавы. 

— Минем бер гасырлык яшәү дәверендә күбесен күрергә туры килде, — ди Александр Малов. — Ачлыгын да, сугыш утын да кичтем, тыныч тормышта сугышта алган яралар белән дә интектем. Үз гомеремдә сигез операция ясаттым. Яшьлегемдә нинди генә авырлыклар кичерсәм дә, яшәүдән тәм таба белдем. Гаилә кордым. Ике улым, бер кызым һәм нәсел дәвамчыларым оныкларым, оныкчыкларым бар, шуңа шөкер итәм.

• Бүген 100 яшен тутыручы Александр Маловның шушы көннәрдә 16 китабы дөнья күргән. «Әлеге китабымны иҗатымның йомгагы дип кабул итәм. Бу арада миңа күп кенә журналистлар шалтырата, юбилеем уңаеннан язмалар әзерләргә телиләр, — ди Александр Михайлович. — Берсенә дә ризалыгымны бирмәдем.

Бары сез шалтыраткач кына күндем. Чөнки моңа кадәр республика күләмендә эшләүче бер генә татар журналистының да, керәшеннәрнең «Туганайлар» газетасыннан кала, минем турында татар телендә язма әзерләгәне булмады. Үзем дә гомерем буе рус телендә иҗат иттем, китапларымны да рус телендә яздым. Минем турындагы соңгы язма үз туган телемдә, татар телендә чыгуын теләдем. Татар телендә укучылар да минем турында белеп калсын дидем. Аллаһ биргән калган гомерне матур итеп яшәргә язсын, ил-көннәребездә тынычлык булсын.