Балтачтан Бахмутка кадәр сузылган юл

Балтачта туып-үскән егетнең Бахмутның утлы кырларына кадәр барып җиткән бер гомер юлы турында. Әлеге юлда педагог һөнәрен дә, автосервис тузанын да, штурмчының дәһшәтле көннәрен үткән көннәр дә бар. Һәм иң мөһиме – көчле рух! Сынмаган, сынатмаган рух!

Балтачтан башланган адымнар

 «Армиядә хезмәт итмәдем», – ди ул тыныч кына. 1985 елгы Тәлгать Галиев өчен бу җөмлә үзенчәлекле яңгырый. Әмма тормыш юллары һәркемне төрлечә алып бара. 2002-2005 елларда Казан педагогия көллиятендә башлангыч сыйныф һәм физкультура укытучысы һөнәрләрен үзләштергән ул. Балалар, мәктәп, спорт залы… Ләкин күңелдә ниндидер тынгысызлык. Яшьлек – кискен борылышлар чоры. Район үзәгенә кайтып бераз эшләгәч, тормышын кисәк кенә үзгәртергә булган. Башка өлкәдә үзен сынарга карар иткән: автосервиста эшләгән, төзелеш белән бәйле хезмәттә, соңрак газ тармагында хезмәт куйган. Кул хезмәте, ир-ат эше. Әмма бу да соңгы тукталыш булмый.

 Контракт
 2022 елның көзендә ул контракт нигезендә махсус хәрби операциягә китә. Бу – романтика белән бәйле хисләр түгел, бу – аңлы сайлау. 2022 елның октябреннән 2023 елның апреленә кадәр фронтта булган ул. Шәхси хәрби компания, Бахмут, штурм… Инде хәзер үк алар тарихка кереп калган, ә шундагы егетләр өчен әле дә көндәлек тормыш. Аларны аерым бер даирәдә «музыкантлар» дип йөртәләр. Система катгый, тәртип кырыс. Әмма нәкъ менә шул тәртип күпләрне исән калдырган да. Тәлгать Галиев штурмчы була. Һәрчак алгы сызыкта, иң кайнар нокталарда үлем белән янәшә йөрү диләр алар хакында.  

Штурмчы эше: секундлар белән үлчәнгән гомер
Аларның төркеме – тиз эш итүче, берничә кешедән торган махсус бүлек. – ГБР – беренче булып керүчеләр, – ди Тәлгать үзе. – Алардан соң чистарту төркеме, без - штурмчылар керә. Бер үк юнәлеш, әмма бурычлар төрле. ГБРга – тәҗрибәле хәрбиләр, кайнар нокталарны күргән ирләр кергән. Ә штурмчылар аларга терәк, таяныч булып тора. Алар алга бара, яңа позицияләрне яулап ала, ә арттан килүче «укрепотряд» - оборонаны саклаучылар шул тирәлекне ныгыталар. Командирлар – чын хәрбиләр: штабта утырып кына боерык бирүчеләр түгел, ә гади солдат белән бергә һөҗүмгә күтәрелүчеләр. Монда хәрби теләктәшлек, дуслык (боевое братство) дигән төшенчә туа. Башта син үзең өчен барасың. Ә аннары – иптәшең өчен, янәшәңдәгеләр өчен. Без бер-беребезгә «кардәш» дип дәшәбез. - ди Тәлгать.

Хәрби вакыйгалар турында ул озак сөйли ала. Әмма аерым детальләргә тукталмый, исемнәрне, даталарны санамый. Аның өчен мөһиме — кешеләр арасындагы мөнәсәбәт. 

Яу кырындагы зоналар, курку һәм тәртип 
Фронтта барысы да төгәл бүленгән: кызыл зона – дошман белән 500 метр гына. Аннары сары, яшел, соры зоналар – тыл. Ак зона – Россия белән чиктәш җирлекләр.

– Яу кырындагы дисциплина – яшәү законы. Исерткеч эчемлекләр дә, зарарлы матдәләр дә юк. Тыныч халыкка, хатын-кызларга карата көч куллану катгый тыелган. Моның өчен җәза бик кырыс, – ди ул. 

Бахмут: һәр адым – яшәү белән үлем арасы
 
Бахмут янында барган бәрелешләр (тарих битләренә ул «Бахмутская мясорубка» дип кереп калган. – автор иск.) аеруча авыр була. Углегорск ТЭЦын алу, Отрадное, Николаевка бистәләрен кулга төшерү… Һәр метр җир өчен көрәш. Соңгы яуларның берсе аеруча истә калган: каршы якның ныгытылган позициясенә керү. Алда – каршы якның дистәләгән хәрбие, эре калибрлы пулеметлар. Төнлә керәләр. Көтелмәгәндә. Егетләр яраланса да бирешмиләр. 
– «Зачистка»дан соң балалар бүлмәләрен күрү аеруча тетерәндерә. Китаплар, әкиятләр – безгә каршы ачу тудыру рухында. Үзаң кечкенәдән үк нәфрәт белән сугарылган, – ди элекке укытучы авыр сулап. – Һәм шуларны күргәч үз илебезнең күпмилләтле, толерант тәрбиясенең кадере аеруча аңлашыла. Без бердәм халык. Бирешми торган. Шундый көчле рухлы булуыбыз белән фронтта алга барабыз да.
 
Су тавышыннан да күз яшьләре

Һәр штурмчы – кыр табибы да. Кан агуны туктату, беренче ярдәм күрсәтү – мәҗбүри күнекмә.
– Штурмга кергәндә жгут, бинт, ике граната, авыртуны баса торган дарулар, су алабыз, ул иң кирәге. Чөнки кайчак өч тәүлек ашамаган вакытлар була, – дип искә ала Тәлгать. – Әйтик, бер ай алгы сызыкта, анда тәнгә тузан, кан, дары исе сеңгән... Тылга чыккач бер-ике сәгать душта җебисең. Ирексездән күздән яшь ага, ягъни су тамчыларына, юына алуга да куанасың. Беренче тапкыр яраланганнан соң Светлодарда табиб ярдәмчесе булып эшләдем. «Передок»тан яралыларны китерәләр. Аларны коридорда чишендереп, янәдән җгутка салып, хирургларга тапшырам. Реанимация итеп көйләнгән бүлмәдән операция ясап чыгаралар. Шуны да әйтик, гуманитар ярдәм – аерым тема. Бигрәк тә Себер якларыннан йон оекбашлар, солдат хатлары, кәнфитләр җибәрәләр. Егетләрне яңабаштан киендереп, кулларына шул тәмнүшкәләрне тоттырасың… Ир-атлар, елый-елый, алга таба дәвалануга китә. Чөнки игътибар, җылылык – фронтта аеруча кадерле, – ди хәрби. 

Бер ай буена алар кулы аша көненә 150-200шәр авыру үткән. Сменалары – 8 сәгатьтән 8 сәгатькә кадәр чиратлашып барган. Туктап тору юк. Светлодарда иң авыр дип саналган яралыларга УАЗда ук операция ясаган очраклар да булган.  

Яралар һәм исән калу 

Курдюмовка, Озаряновка, Ивантеевка… Бахмуттан өч чакрым гына ераклыктагы позицияләрнең берсендә авыр яраланган ул. Миномет шартлаган. Ятарга өлгерми калган. Оча сөяген ядрә ярчыклары ватып кереп, эчке әгъзаләрен җәрәхәтләгән, сул аягы, сул кулы имгәнгән, сул колагы ишетми торган булып калган. Дүрт авыр операция кичергән. 

– Инвалид арбасына утырырга туры килер ахры дип уйлаган идем. Операциянең беренчесе – Светлодар, икесе – Луганскта, дүртенчесе республика клиник хастаханәсендә үтте. Соңгысында мина ярчыкларын алып бетерделәр. Сул аякның өч бармагын ампутацияләделәр. Йөри торгач өченче төркем инвалидлык бирделәр, – ди Балтач егете. Бу сүзләрдә горурлык та, язмышка үпкә дә юк. Чынбарлыкны кабул итү бар. 

Медальләр һәм бәя 
Аның күкрәгендә – җиде бүләк. Икесе - «Батырлык өчен», «Бахмутны азат иткән өчен»… Һәркайсы – күпме көч бәрабәренә алынган. Бу – тылда түгел, алгы сызыкта яуланган хөрмәт. 

Бүгенге көн һәм алга караш 

Бүген ул махсус хәрби операция ветераннары арасында өстәл теннисы буенча Татарстан чемпионы, Рәис Кубогында икенче урын яулаган. Саный китсәң генә дә моның өчен күпме вакыт кирәк. Бильярд, йөзү буенча ярышлардан да калмый, урыннар алып килә. Тормыш дәвам итә. Тәлгать һәр шимбә саен хәрби дуслары белән очраша, хәтерләрен яңарталар… Ул үкенми. Чөнки ул үз юлын узган. Курку аша, ут аша, югалтулар аша. Һәм иң мөһиме исән калган.  

Бу язмабыз Тәлгатьнең тарихы гына түгел. Бу – буынның, заманның, сынау чорында формалашкан рухның чын сурәте.