Мәҗит Вәлиуллин: укытучыдан журналистикага — гомер буе милләт һәм мәгариф өчен хезмәт

Мәҗит абый, сезне күптәннән белсәм дә, тормыш юлыгыз, иҗатыгыз белән тирәнтен таныш түгелмен. Шунысын әйтү урынлы булыр: без – авылдашлар. Саба районының иң матур бер урынында – меңъяшәр нарат, чыршы урманы кочагына сыенып торган Йосыф-Алан авылында туганбыз. Балачакта әти-әнинең: “Мәҗит абыегыз кайткан”, - дип әйтүен ишеткәч, без бала-чагалар кача-поса гына сезне күзәтә идек.

Сез гаярь атлап урамнан узганда, каршыгызга чыгып исәнләшү ни дәрәҗәдә күңелле булганын үзебез генә белгәнбездер. Өлкәннәрнең сезгә карата ихтирам уятуы бүгенге көнгә кадәр озата бара. Казан дәүләт университетының журналистика бүлегенә укырга керүемә дә шушы этәргеч булгандыр дип уйлыйм.

Студент вакытта  газета редакциясендә  практика узарга баргач сезне күрергә туры килгәндә, артык тыйнаклык күрсәтү булгандырмы, әллә инде буй җитмәслек дәрәҗәле кеше итеп санагангамы, үҗәтлек күрсәтмичә генә исәнләшеп уза торган идем. Бүген инде үзем дә алты дистәне ваклаган,  35 ел татар матбугатында хезмәт итеп тәҗрибә туплаган кеше буларак, мөхтәрәм авылдашымның хезмәтен бәян итәргә җөръәт иттем.

- Сез башта укытучы булып эшләгәнсез. Аннары тормыш сукмаклары сезне журналистикага алып килгән. Сүзне балачак, яшьлек елларыгыздан башласак...
- Балачакның сугыш елларына, сугыштан соңгы авыр елларга туры килүе турында сыкранып сөйлисе килми, билгеле. Илгә килгән бәла-казалы еллар, ачлык, ялангачлык, сугыш китергән кайгы-хәсрәтләр... Әти - Әхлиулла Вәлиуллин - башта фин сугышында катнаша. Аннан исән-сау әйләнеп кайткач, крестьян хезмәте белән озак шөгыльләнергә туры килми аңа. Аны яңадан армиягә алалар. Ул шул китүдән фронт сызыгына барып чыга. Ә әни - Гайшә Вәлиуллина - сугышка кадәр туган дүрт баласын үстерү өчен тырышып-тырмашып колхозда эшли. Урагын да ура, печәнен дә чаба, ат жигеп йөк тә ташый. Ул зыялы нәселдән иде. Абыстайдан дин сабагы алган. Коръәнне су кебек эчә. Гарәпчә дә, кириллицада да укый-яза белә иде. Гомере буе Коръәннән аерылмады.
Әти сугышка киткәндә, тырыш әни дүрт баласы белән ярымҗимерек йортта калган. Алар шул йортка башка чыккан булган. Әни, балаларын карап үстерү белән бергә, әтине яңа йортта каршылады. Бу турыда уйласаң, әнинең тырышлыгына хәйран каласың.

- Балачак хатирәләре турында сүз кузгалгач, әби-бабайларыгыз турында да сөйләрсез бәлки. Әби-бабай тәрбиясе искиткеч зур әһәмияткә ия бит ул. Сезгә алар үрнәге, эш-гамәлләре йогынты ясамый калмагандыр.

- Әтинең әтисе Вәлиулла бабай озын буйлы, киң җилкәле, нык мускуллы, таза бәдәнле баһадир кеше иде. Бабай белән сөйләшә-сөйләшә җитәкләшеп йөрүләребез бүгенгедәй хәтердә, күз алдында. Әби белән бабай безнең йортка каршыда гына яши. Мин аларга ипи, сөт, каймак белән сыйланып чыгарга еш керәм. Ямь-яшел чирәмле ишегалдындагы йортка керү сукмагы белән янәшәдә куе кызгылт төстәге ике зур чуер таш ята. Бабай белән бергә, шул ташлар өстенә утырып, гәп корабыз. Җор телле бабай шүрәлеләр, юлбасарлар, тагын әллә ниләр турында берсеннән-берсе кызык әкиятләр сөйли. Сүз арасында халык авыз иҗатыннан мәкальләр, табышмаклар әйтә. Аларның җавабын табу – минем бурыч. Мин исә, күз явын алырлык зур ташларга карап, дөньямны онытып тыңлыйм да тыңлыйм... Баксаң, кеше күтәрә алмаслык бу зур ташларны бабай инеш буеннан җилкәсенә салып алып кайткан булган. Аларны авылның пәһлевандай иң көчле ир-атлары да урыныннан кузгалта алмавы һаман да хәтердә әле. Бабай белән шулай аралашу  миңа алга таба тормыш итү өчен юнәлеш биргәндер, билгеле бер һөнәргә ия булу омтылышы да тәрбияләгәндер.

- Мәҗит абый, омтылыш, хыяллар булса да, алар кайчак тормышка да ашмый кала. Максатка ирешү өчен һәрвакыт этәргеч көчләр, билгеле бер сыйфатларга ия булырга, характер кирәк.
- Әйе, әлеге сыйфатлар бабай үрнәгендә балачактан ук күңел түренә кереп урнашкан булгандыр. Әле дә истә, авыл башлангыч мәктәбендә дәресләр тәмамланып, укытучылар, балалар өйләренә кайтып киткәч, буш класста дәресләр “бирә” идем. Әйтерсең, минем алда - балалар. Мин аларга мәсьәләләрне ничек чишәргә кирәклеген аңлатам. Шуны да әйтергә кирәк, белем алып, укытучы булу теләге тудыруга әтинең энесе  Шәйхулла абый үрнәге дә сәбәпче булгандыр, дип уйлыйм. Ул, укытучы дипломы алу белән, сугышка китә. Шуннан соң берничә ай үтүгә, Сталинград белән янәшә урнашкан Елхи бистәсе тирәсендәге бәрелештә батырларча һәлак була. Әби‑бабай үстергән өч егетнең берсе генә (минем әти) сугыштан исән‑сау әйләнеп кайтты. Волгоградтагы «Героям Сталинградской битвы» мемориалындагы хәтер тактасына, башка сугышчыларның исем-фамилияләре белән беррәттән, Шәйхулла абыйның исеме дә “Валиуллин Шайхулла Валиуллович, красноармеец, погиб 29 ноября 1942 года” дип алтын хәрефләр белән язылган. Соңыннанрак Шәйхулла абыйның шундый үлеме турында бабайның, әнинең әрнеп сөйләве минем күңелемә уелып калды. Ничек тә үсеп җитәргә, һәлак булган абыем урынына мөгаллимлек итәргә дигән якты хыял мине хәрдаим үзенә тартып, ымсындырып торды.

 -Тормыш йомгагын сүтәргә керешкәнбез икән, кайда белем алуыгыз, тормыш тәҗрибәсе туплавыгыз, хезмәт юлында кемнәр белән якыннан аралашуыгыз турында сөйләвегез дә кызыклы булыр иде.

- Иң беренче чиратта шуны әйтер идем: минем хезмәт юлымда бик тә игелекле, кешеләрне ихтирам итү сыйфатларына ия булган тирәнтен белемле, тәҗрибәле кешеләр күбрәк һәм ешрак очрады, алар белән хезмәттәшлек итәргә туры килде. Мине – Казан дәүләт педагогика институты студентын – Казандагы 91нче мәктәп директоры Суфия Сөнчәләева тарих укытучысы итеп эшкә алыр дип кем уйлаган. Суфия Йосыповна зур фронт юлы үткән (сугыш елларында снайпер булып хезмәт иткән) тәҗрибәле җитәкче иде. Миңа ышанычы зур булгандыр, күрәсең. Шаулап-гөрләп торган мәктәп тормышы мине үз дулкынына йотып алып кереп китте. Кичәләр үткәрү, төрле конкурсларда катнашу, язучылар, артистлар белән очрашулар, радио, телевидениедән чыгышлар ясау, газеталарга мәкаләләр язу… Моның өстенә шанлы студент еллары... Язмыш шулай булгандыр. Институт тәмамлап югары белемле булу турында диплом алгач, күңелдә редакциядә эшләү теләге туды. Шау-шулы мәктәп тормышыннан, укучыларымнан аерылу шактый кыен булса да, “Яшь ленинчы” газетасы (хәзерге “Сабантуй” журналы) редакторы Венера Ихсанованың эшкә чакыруын кабул итеп, редакциягә күчтем. Монда инде иҗади тормыш, командировкалар, газета укучылары, укытучылар, язучылар, композиторлар, галимнәр белән очрашулар. Кайнап торган яшьлек еллары, зур хыяллар, алга үсешкә зур өметләр баглау чоры... Шулай газета редакциясендә дистә ел эшләгәч, берзаман “Совет мәктәбе” (хәзер “Мәгариф”) журналы баш редакторы, күренекле тәрҗемәче, журналист Вакыйф Зыятдинов педагогика-методика бүлеге редакторы итеп эшкә чакырды. Бу редакциядә эшкә керешү тынычрак диңгездән дулкыннары шаулап, кайнап торган океанда йөзүгә күчү белән бер булды. Күренекле галимнәр, шөһрәт казанган методист, укытучылар белән очрашулар, аларның мәкаләләрен әзерләү, конференцияләрдә, очрашуларда чыгышлар ясау... Шул елларда ТАССР мәгариф министры булып эшләгән, биш-алты чит телдә сөйләшә-аралаша алучы дөнья күләмендә танылган галим-педагог Мирза Исмаил улы Мәхмүтов, фән докторлары, профессорлар Мирфатих Зәкиев, Рүзәл Йосыпов, Равил Низамов, Васил Гайфуллин, Фарис һәм Фираз Харисовлар, Рүзәл Юсупов, Рәшит Исламшин, Мәръям Хәсәнова, Лия Шакирова, Гөлшат Әхвәрова, Гөлсем Жданова һ.б. белән очрашырга, тыгыз аралашырга туры килде. Шәхесләр генә шәхес тәрбияли ала, ди бит халык. Миңа мондый фидакарьләрнең йогынтысы зур булды дисәм, ялгышмамын. Алар үрнәгендә кыенлыкларны, каршылыкларны җиңә-җиңә (тормыш каршылыкларсыз гына булмый) алга барырга тырыштым.

- Әйе, газета, журнал редакцияләрендә эшләү сезнең өчен үзе бер зур тормыш мәктәбе, тагын бер югары уку йортын тәмамлаган кебек булгандыр.
- Нәкъ шулай. Узган гасырның 70-90 нчы елларында 30 меңгә якын тираж белән нәшер ителгән колачлы педагогик-методик журналда эшләү тирән белемле, киң карашлы журналист, методист булуны таләп итә. Алдынгы педагогик тәҗрибәне өйрәнү, шул турыда журналга материаллар әзерләү өчен, Татарстаннан тыш, Мәскәү, Ленинград, Тбилиси, Киев, Минск калаларында булып, бу шәһәр мәктәпләрендә, институтларында яңача эшләүче новатор укытучы, галимнәрнең, дүрт элементлы (өйгә бирелгән эшне тикшерү, үткән дәрес материалын кабатлау, яңа теманы өйрәнү, аны ныгыту) стандарт дәресләрдән арынып, укучыларның үзләрен нәтиҗә чыгарырга, мөстәкыйль фикер йөртергә өйрәтүләре турында күләмле фәнни мәкаләләр әзерләргә туры килде. 

- Мәҗит абый, сез язган фәнни мәкаләләр 100дән артык дип укыганым бар. Болар - очерк, зарисовкалар гына түгел, ә бәлки педагогика, методика өлкәсенә караган фәнни хезмәтләр. Болардан тыш, сез – укучыларга хезмәт тәрбиясе, һөнәр юнәлеше, әхлакый, рухи тәрбия бирү, татар теле дәресләрен укыту турындагы китаплар авторы да.

- Әйе, күп булмаса да, китаплар да нәшер итә алдым. Тагын да күбрәк китап чыгару хыялы бар иде. “Мәгариф” журналы редакциясендә 25 ел буе баш редактор урынбасары булып эшләү чорында китап әзерләргә вакыт бик аз кала иде. 

- Хәзер туган телне өйрәнү елдан-ел зур проблемага әйләнә бара. Туган телебезне – татар телен өйрәнүгә сәгатьләр саны кыскартылды. БДИны русча гына тапшыруга күчкәч, татар мәктәпләренең шактые ябылды...
- Өлкән буын кешеләре хәтерлидер: узган гасырның 80нче елларында совет идеологлары СССРда яшәүче төрле милләтләрне “бердәм совет халкы"на әйләндерү идеясен алга сөрде. Газета, журнал битләрендә бу сүзләр еш язылды, радио, телевидениедән еш яңгырады. Милли мәктәпләр дә русча укытуга күчә башлады. Республикабызның район үзәкләрендәге татар мәктәпләрендә дә татар һәм рус класслары ачылды. Ул вакытта татар халкының шактый өлеше авылларда яши иде. 50-70нче елларда ТАССР мәгариф министры булып эшләгән М.Мәхмүтов тырышлыгы белән республикада татар мәктәпләре сакланып калынды. Россиянең хәзерге мәгариф системасы реформаторлары да, АКШ мәгариф ситемасын үрнәк итеп алып, шәхси акылга, хәтергә ия булмаган бертөрле генә фикер йөртә ала торган “ясалма кеше массасы” булдырырга тырышалар. Аларның төп максаты – мәктәпне “шәхесне эретү” казанына әверелдерү, ана телен өйрәнү шартларын бетереп, Россиядә бер телдә генә сөйләшә торган халык булдыру. Ә бит Россия Америка түгел. Руслар – рус, татарлар – татар, чувашлар чуваш булып яшәргә һәм алар үз ана телендә сөйләшә-аралаша, һәр өлкәдә дә ана телендә фикерләп эшләргә, ачышлар ясый алырга тиеш. Безнең даһи мәгърифәтчебез Каюм Насыйри: “Без – татарлар, телебез – татар теле, мөстәкыйль һәм төзек кагыйдәле тел ул”, - дигән. Бөек рус педагогы К. Д. Ушинский: “Тел - халыкның рухы ул. Телдә аның табигате, күңеле һәм тормыш-көнкүреше чагыла”, - дип язып калдырган.
Галимнәр исәпләвенчә хәзер дөньяда 7 меңнән артык тел бар, әмма аларның 240ка якыны гына киң кулланылышта. Кешеләрнең күбесе инглиз, гарәп, һинд яки рус телендә аралаша. Кытай мандарин диалектында 748 миллион кеше  сөйләшә. Аралашучылар саны ягыннан бу тел – беренче урында. Татар теле исә дөньядагы иң дәрәҗәле 14 тел исәбенә кергән. 

- Туган телне өйрәтү һәм өйрәнү иң мөһим мәсьәләләрнең берсе икәнен беләбез. Балалар бакчаларында, мәктәпләрдә туган телне өйрәнүгә игътибар кимү һәм сәгатьләр киметелү нәтиҗәсендә туган телдә бер кәлимә сүз белмәүче яшь буын үсеп килә. Авылга кайткач, урамда уйнап йөргән балаларның русча җавап бирүләре күңелне әрнетә.
- Сүз дә юк, туган телдә сөйләшә, аралаша алмаучылар саны артканнан-арта бара. Күпләр яшь вакытта туган телне белмәүгә әллә ни игътибар да итми. Еллар үтү белән, моңа бик нык үкенүчеләр дә аз түгел. Бу уңайдан бер мисал китереп үтәсем килә.
Улымның укытучысын – класс җитәкчесен рус милләтеннән дип йөргән идек. Килеш килбәте, үз-үзен тотышы, хәтта исеме дә (үзе үзгәрткән) нәкъ рус кешесенеке иде. Күрсәң-баксаң, бу манкортлашкан татар кызы икән. Әти-әнисе читкә китеп урнашканга, телен, динен оныткан. Җәмгыятьтә яңарыш җиле “исә” башлагач, бу олы мөгаллимәдә тамырларыннан килгән милли аң уянган. Тик инде ул ни рус, ни татар түгел. Бер мескен кеше булып урталыкта калуын аңлаган. “Соң уяндым. Мин хәзер кем соң инде? Ни эшлим? Тәрегә табына алмыйм. Коръәннән, мөселманның нурлы аеннан мәхрүм калганмын”,- дип өзгәләнә ул.
Бүген яшьләрне манкортлыктан саклап калу – милләтпәрвәрләрнең зур хыялы. Мин дә гомер буе шул турыда уйлап, шул максат белән яшим. Тәрбиянең белемнән дә өстенрәк, кадерлерәк булуын күпләр соңрак аңлый шул. Җан барыбер тыныч түгел. Укыту программалары, дәреслекләр, төрле методик әдәбият, концепцияләр, үткәрелә торган күптөрле чаралар ни кадәр эчтәлекле, саллы, ә мөгаллимнәр, җитәкчеләр ни кадәр уңган булмасын, камилләшкән милли мәгариф системасы җайга салынмаса, мәктәпләрдә туган тел һәм әдәбият дәресләре тиешле күләмдә, тиешле дәрәҗәдә укытылмаса, тырыш хезмәтебез комга салган су яки суга таяк белән язган кебек юкка чыгачак. Алай булмасына өмет итәбез, билгеле. 
-Без дә шул теләктә калабыз. Әңгәмәгез өчен зур рәхмәт. Тиздән сезнең 85 еллык гомер бәйрәмегез. Сезгә алга таба да исәнлек-саулык, балаларыгызның, оныкларыгызның, оныкчаларыгызның бәхетле тормышына шатланып, куанып яшәвегезне телибез.

Рәзинә Мәрданова.

Рәсемдә. ТАССРның һәм РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе, ТАССРның халык артисты, Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты Җәүдәт Фәйзи (беренче рәттә – сулдан өченче); үзешчән композитор Сөембикә Вәлиева; РСФСРның һәм ТАССРның халык артисты Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Фәхри Насретдинов; Тукай исемендәге премия лауреаты шагыйрә Гөлшат Зәйнашева; ТАССРның халык шагыйре, Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Сибгат Хәким (уңнан икенче) һәм Казандагы 91нче мәктәп укытучылары. Беренче рәттә (уңнан беренче) укытучы Мәҗит Вәлиуллин. 1963 ел.