Кабактан граммофонга: беренче татар җырлары тарихы

“Мин, ул граммофон уйнатмакчы булгач та, “Татарча булмаса иде”, дип үтенгән идем”, ди. 

Димәк, ул вакытта яхшымы-яманмы, татар җырчыларының да язмалары булган. Тукай ни өчен шулай әйткән һәм татарлардан беренче булып кемнәр үз тавышларын граммофонга яздырган? 1901 елда танылган “Граммофон” компаниясеннән инглиз белгече, тавыш инженеры Фредерик Гайсберг Казанга килә һәм ике көн эчендә 38 җыр, Коръән язмасы яздырып китә.

Тәүге язмаларга мәгънәләре әллә ни булмаган җырлар, моңы, тавышы әллә ни булмаган җырчылар эләккән, билгеле. Музыкага шактый талымлы Тукай билгеле, шуның өчен уңайсызланган. Бу аңлашыла да, чөнки татарда һөнәри музыка да, театр да юк заман. “Артист”ларны очраклы урыннардан чакырырга туры килгән: кабаклардан, сыраханәләрдән, хәтта фәхешханәләрдән китерткәннәр. Ир-ат башкаручыларның икесенең исеме билгеле: Измаил Әбдрәшитов җырлаган, Ярулла Вәлиуллин уйнаган.

Ә хатын-кызлар, билгеле, үз исемнәрен яшергән. 1910-13 елларда “Пате” граммофон ширкәте Габдулла Тукай әсәрләреннән пластинкалар сериясе чыгара. Татар җырларын пластинкаларга яздыру 1914 елда туктала. Империалистик сугыш, революция, Гражданнар сугышына бәйле бу өзеклек 1928 елга кадәр дәвам итә, аннары инде бу эшчәнлек техник яктан да, эчтәлеге-идеологиясе буенча да яңа форматта башланып китә. Идрис Газиев мәкаләсе файдаланылды.

«Татар ядъкарләре».