Муса Җәлил иҗаты халык күңелендә яши!

Кайсыбыз гына балачагыбыздан ук Муса Җәлил шигырьләрен укып, аның фашист концлагерьларындагы ныклыгына, батырлыгына сокланып үсмәгән!

Шигырьләрендә язылганча, “үлмәс ат алып”, “тарихларда укып ятларлык” батырлыклар эшләп, “мең яшәрлек имән булып”, үзе үлгәннән соң да үлмәслек эш калдыру” – аның яшәү мәгънәсе шул булган!

Муса Җәлилгә багышлап романнар, поэмалар, опера, җырлар, сынлы сәнгать әсәрләре бик күп иҗат ителде. Тагын да аның бөеклеген данлап ниләр күрсәтеп, нинди иҗат җимешләре чыгарып була соң, дигән сорау туа. Әлеге сорауга Түбән Кама шәһәрендә җавап табыла һәм заманча караш белән бөек шагыйребезгә багышлап перформанс (ингл. performance – тамаша) әзерләргә булалар. 

Проектның сценарий авторы, режиссеры Марат Абдуллин җитәкчелегендә куелган перформанста поэзия, музыка, театр һәм бию аша Түбән Кама артистлары Җәлил тормышының төп эпизодларын – аның балачагын, яшьлеген, фронт, төрмә елларын һәм җәзалар алдыннан соңгы минутларын яңадан торгыздылар. Сәхнә тамашачыны дистә еллар үтеп тә элеккечә йөрәкләргә тия торган юлларны җанландыру өчен шул еллар вакыйгасына күчерде. Җәлил иҗаты белән илһамланган музыкаль, хореографик композицияләре арасында диалог барлыкка килеп, аның шигырьләре сәнгатьле уку белән үрелеп барды. Чын күңелдән язылган дәрт тулы шигырьләр, әйтерсең лә, тамашачыларны шул ерак елларга күчерде, туган илгә мәхәббәт һәм сыгылмас ихтыяр белән тулы батырлык хисләрен уятып, күңелләрне тибрәтте! 

“Муса Җәлилгә багышланган беренче зур проект минем тарафтан 2023 нче елда ук куелган иде инде. Әмма ниндидер әйтелеп бетелмәгән фикер, тормышка ашмаган идеяләр калды кебек һәм шуннан соң бик озак уйга батып йөрдем... Берничә ел үтте һәм, шулай уйланып йөргәннән соң, яңа идея башка килде. Ә бит театраль тамашаларда, гомумән, нинди генә чара булмасын, иң мөһиме –  аның идеясе! Шундый бөек, дөнья буйлап зур танылу алган, олуг хөрмәткә лаек шәхескә багышланган чарага алыну зур җаваплылык, әлбәттә. Курку һәм шик хисе көчле иде, тик Җәлилгә багышлап яңа проект тудыру теләге өстерәк булды”, – ди режиссер Марат Абдуллин. 

Муса Җәлил диюгә – татар халкын, ә татар халкы диюгә – Җәлилне күз алдына китерәләр. Аның батырлыгын, шул батырлыкны чагылдырган шигырьләрен бөтен дөнья халкы белә. Аның Берлин Моабит төрмәсендә язган «Моабит дәфтәрләре» шигырьләр җыентыгын белмәүче юктыр. Перформансның идеясе дә нәкъ менә әлеге җыентыкта тупланган шигырьләргә нигезләнеп туа. Сценарийның бер өлешен шигырьләре тәшкил итсә, икенче өлешендә аның хатлары урын ала. Бүгенге көндә аның тарафыннан һәм аңа язылган хатлар җыентык итеп бастырылган. 

“Ташлы таулар итәгеннән борылып аккан Җаек суы төсле булды минем гомерем. Мин тормышта битлекләргә төренеп, яшеренеп яшәмәдем. Йөрәгемдә булган бөтен тойгыларны ялкын итеп шигырьләремә, сүзләремә, күзләремә кабыздым. Мин сиңа йөрәгемне язгы гөлләр төсле ачып, таза тойгыларым белән киләм. Әнә кара! Рентген аша күзәткән доктор төсле җентекләп кара! Менә, менә минем йөрәгем. Мин сиңа бөтен-бөтен үткәнем, хәзергем һәм киләчәгем белән йөрәк дустың булып тапшырылам. Син минем иң зирәк, иң сизгер һәм иң намуслы сердәшем булырсың. Минем хатларым сиңа менә шул серләр байлыгын тапшыру булсын!” – дип язган Муса Җәлил. Әлеге сүзләр белән башланып китә перформанс та. Беренче сүзләрдән үк аның тормышы, аның фикерләре, хис-кичереләре белән яши башлый тамашачы. 
«МУСА» музыкаль-шигьри перформансы зур иҗат төркеме көче белән эшләнде. Алар бер сәгатьлек тамашада иң мөһим тормыш этапларын чагылдырды. Перформанс Түбән Кама шәһәре Халык иҗаты йортының зур концерт залы сәхнәсендә күрсәтелде. Проект режиссеры – Марат Абдуллин, дидек. Командада шулай ук композиторлар Миләүшә Хәйруллина һәм Эльмир Низамов, дирижер Руфия Шәйхелмәрдәнова, хормейстер Алсу Газизуллина, балетмейстер Фәнис Хәйруллин, хореографлар Камилла Козина, Алинә Першина, ут рәссамы Венера Вәлиуллина һәм башкалар бар. 

Шуны әйтеп узарга кирәк: бу эксперименталь перформанс. Шәһәр өчен бу яңалык һәм беренче шундый иҗади проект. Перформанста 70кә якын артист катнаша. Алар вакыйгалар барышында төрле образларга керәләр. Монда, әлбәттә, биючеләр дә, актерлар да, хәтта оркестр да бар. 

Руфия Шәйхелмәрдәнова җитәкчелегендәге С. Сәйдәшев исемендәге Түбән Кама музыка көллиятенең камера оркестры композитор Миләүшә Хәйруллина музыкасы, Муса Җәлил сүзләренә “Яулык”, “Төрмәдә төш”, әнисе язган “Бишек җыры” әсәрләрен башкарды. Вокал партияләрен “Илһам” татар эстрада ансамбле солистлары Марат Фәйрушин һәм Гүзәл Ильясова күңел кылларын тибрәндереп башкардылар. 
“Әлеге проектка бик теләп алындык, студентлар да янып эшләде. Безнең өчен бу яңа тәҗрибә һәм үзеңне сынап карау. Үз эшебезне уңышлы башкарып чыктык дип ышанам. Режиссер белән эшләү бик рәхәт булды, аңа ышанычы өчен рәхмәт”, – диде оркестр җитәкчесе Руфия Шәйхелмәрдәнова. 

Перформансның үзәгендә – Муса тарихы, аның эчке дөньясы, тетрәнүләре, уйланулары, иҗаты, уй-кичерешләре. Җәлилнең бала чагын 37нче лицей укучысы Салават Ахбаев, яшүсмер чагын яшь тамашачы театры артисты Максим Хорошенин, фронт елларын Туфан Миңнуллин исемендәге Түбән Кама татар дәүләт драма театры артисты Юрий Павлов, бию партияләрен, солист буларак, Фәнис Хәйруллин башкардылар. Тормыш иптәше Әминә Җәлилова ролен Туфан Миңнуллин исемендәге Түбән Кама татар дәүләт драма театры артисты Эльвира Әсәтова, кызы Чулпан ролен «Нардуган» җыр һәм бию ансамблендә тәрбияләнүче Асель Зыятдинова, әнисе Рәхимә Җәлилова ролен Туфан Миңнуллин исемендәге Түбән Кама татар дәүләт драма театры актрисасы Ләйсән Әхмәтҗанова уңышлы башкарып чыктылар. Ә нәфис сүз осталары: Т. Миңнуллин исемендәге Түбән Кама театры актеры Алмаз Хөсәенов, Түбән Кама яшь тамашачы театры актерлары Павел Матвеев, Екатерина Солопова, Дмитрий Маковский, Прохор Заболотский. 

Хореографлар Камилла Козина һәм Алинә Першина, шулай ук баш балетмейстер Фәнис Хәйруллинның эше аерым игътибарга лаек. Перформанс хореографик номерларның күплеге белән таң калдыра. Муса Җәлил тормышындагы вакыйгаларның күпчелеге нәкъ менә бию, хәрәкәтләр аша бирелә. Бу номерлар арасында төрмәдәге вакыйгаларны чагылдырган “Хуш акыллым” һәм “Төрмәдә төш” шигырләренә куелган бию эшләнеше белән аерылып тора. Шигырьләргә көйне композиторлар Миләүшә Хәйруллина һәм Алсу Дәүләтгәрәева иҗат иткән. Әлеге биюләрдә Мусаның хис-кичерешләре, иң якын кешеләренә, хатыны белән кызы Чулпанга мөрәҗәгате, соңгы сүзләре яңгыраш таба. Биюләр барышында тамашачы күз яшьләрен тыя алмый...

Режиссерда Фәнис белән Камилла тарафыннан куелган биюләр эш башыннан ук ышаныч тудыра, аларның уңышлы тандемына шикләнми ул. Проектта беренче тапкыр эшләүләре булса да, алар хореографлар буларак хезмәт куйган “Нардуган” җыр һәм бию ансамбле белән Марат Абдуллинның беренче генә эшләве түгел. Режиссерның барлык теләкләрен, идеяләрен тормышка ашырып, өр-яңа көчле хореографик номерлар туа. Монда да режиссерның күзаллавы, аны тиешенчә аңлатып һәм дөрес, урынлы итеп тамашачыга җиткерә белүе зарур. 
Җәлилчеләр сәхнәсе аерым игътибарга лаек. “Муса Җәлил дигәндә минем күз алдыма шулай ук аның көрәштәшләре – Җәлилчеләр килеп баса. 11 батыр, татарның 11 улы. Мин берничек тә аларны искә алмыйча, аларны әлеге перформанстан төшереп калдыра алмадым. Бу дөрес тә булмас иде, чөнки аларның Муса Җәлил белән бер көнне, бер урында, бер сәгать аралыгында гомерләре өзелә. Бервакыт интернет челтәрләрен карап утырганда Л. Леронның “114 адым” циклына тап булдым. Ул нәкъ менә җәлилчеләргә багышлана. Әлеге әсәрне перформанста кулланып, 11 батырыбызны искә алып, аларның соңгы тормыш минутларын бергә кичердек”,  – ди Марат Абдуллин. 

“Бишек җыры”на аерым басым ясыйсы килә. Әлеге җыр иң соңгы булып яңгырый, әйтерсең лә, бөтен уй-хичерешләр, сагыш, өмет уты әлеге җырга сыйган. Шуны ассызыклап әйтәсе килә: әлеге шигырьнең авторы Муса Җәлилнең әнисе Рәхимә Җәлилова. Ә композитор Миләүшә Хәйруллина  көен яза һәм әлеге юллар җыр буларак яңгырый башлый. 

Режиссура, сценография, ут бизәлеше, декорацияләр – барысы да уйлап эшләнелгән. Түбән Кама районы башкарма комитеты җитәкчесенең социаль мәсьәләләр буенча урынбасары Илдар Рамазанов:  “Муса Җәлил моңа лаек. Профессиональ дәрәҗәдә куелган тамаша! Бу уңышлы яңалык! Әлеге куелыш соңгысы түгел, тамашаны бар халык та күрергә тиеш дип саныйм, фикерләшербез”, – дип, хәер-фатихасын бирде. 
Димәк, Муса Җәлил иҗаты халык күңелендә яши! Без аны онытмадык һәм онытмабыз! Аның турындагы истәлек, яңа буыннарны туган җиргә тугрылык һәм рухи көч белән рухландырып, күңелләрдә яшәвен дәвам итә.

Батыр үлә, үлмәс ат алып,
Батырлыклар белән макталып.
Исемең калсын, үзең үлсәң дә,
Тарихларда укып ятларлык.

Абдуллин Марат
Фото: Тимур Музафаров, Алмаз Фаттахов.