Аюлар кешеләр янына чыга башлады: һөҗүмнәр ни өчен ешая һәм үзеңне ничек сакларга?

Чыгып кына калмыйлар, һөҗүм дә итәләр. 

Алтайда Артыбаш авылында аю Новосибирск өлкәсеннән килгән 29 яшьлек турист кызны палаткадан сөйрәп алып чыгып, ботарлап аткан иде. Бу фаҗигадән соң ерткычларга каршы ау оештырылды — ике тәүлек эчендә уникедән артык аю юк ителде. Бурятиядә хатыны белән сыерлары артыннан киткән бер иргә дә аю һөҗүм иткән. Хатыны йөгереп качарга һәм ярдәм чакырырга өлгерә. Авыр җәрәхәтләр алган ир-ат хастаханәгә озатыла. Мондый очраклар шулай ук Иркутск өлкәсендә һәм Хакасиядә теркәлгән. 

Алтайда 13 яшьлек кыз исә ишегалларына кергән зур аюны күрүдән куркып калып, параличланган. Сөйләшә һәм йөри алмый башлаган. Табиблар әйтүенчә, бала психологик шок кичергән. Авыл халкы да аюларны берничә тапкыр очраткан. Тыюлык территориясендә булганга, анда аюларны ату тыела. Халык саклау зонасы җитәкчелегеннән аларның куркынычсызлыгы өчен чаралар күрүне сорый.

Ә ел башыннан бирле Россиядә аюларның кешеләргә кимендә 17 тапкыр һөҗүм итүе билгеле, шуларның 6 очрагы зыян күрүчеләрнең үлеме белән тәмамланган. Аюларның балалар мәйданчыкларына, кибет, кунакханәләргә дә килеп керү очраклары бар. Алар ни өчен кешеләргә якыная башлаган? Һөҗүм итү очраклары нишләп ешая? Белгечләрдән шул хакта сораштык.

Азык җитми

КФУның Э. А. Эверсман исемендәге Зоология музее һәм гербарий хезмәткәре, биология фәннәре кандидаты Илдар Хәйретдинов әйтүенчә, белгечләр аюларның кешеләргә якынаюның төп сәбәбен азык җитмәүдән күрә. 

— Көрән аюларның яшәү тирәлеге бик киң — көнбатыш Европадан алып Ерак Көнчыгышка кадәр, ягъни Азия континентының буеннан-буена алар күп төрле шартларда яшиләр. Ареалның һәр өлешендә, сезонга карап, азык җитү-җитмәү белән бәйле ситуацияләр дә төрлечә, — ди ул. — Теге яки бу сәбәпләр аркасында төп азык җитмәгән елларда алар туклануның альтернатив чыганакларын эзли башлыйлар, шул исәптән кешеләр яши торган җирлекләрдән дә.

Себер һәм Ерак Көнчыгыш территорияләрендә бу күп очракта кедр уңышына бәйле. Кедрның билгеле бер вакыт аралыгында, якынча 4-5 елга бер тапкыр, уңышы начар була. Аю, шушы төп ризыкны таба алмагач, альтернатив азык эзли башлый. Шул рәвешле алар урманнан кешеләр янына төшә башлый. Йә кеше утырткан культураларга ияләшәләр, йә йорт хайваннарына яки умарталыкка һөҗүм итәләр.

Чүплекләрдән дә азык калдыклары эзлиләр. Шуңа күрә монда без әлеге вазгыять барыннан да элек табигый сәбәпләр белән бәйле дип әйтә алабыз, һәм ул елдан-ел кабатланмый. Теге яки бу төбәктә вазгыять аерылып торырга мөмкин. Әйтик, бер-ике ел элек безнең Татарстанда аюларны еш күренүләре турында ишеткән идек. Ә узган ел һәм быел аларны очратучылар бик аз, хәтта бер кулның бармаклары белән дә санарга мөмкин.

Әңгәмәдәшебез сүзләренчә, бу республикага якын территорияләрдә, ягъни Мари Эл Республикасы, Киров өлкәсе, Удмуртиядә хайваннарга азык җитмәү белән бәйле булырга мөмкин. Һәм алар, шул исәптән безнең республика территориясенә дә чыга башлаганнар. Күрәсең, соңгы-ике елда анда вазгыять тотрыкланган, хайваннар күченгән, ә республика территориясендә бездә даими яшәүче аюлар гына калган. Шуңа күрә быел аю очратучылар бик сирәк. 

Кеше милке дип тормый

— Тагын бер момент турыдан-туры кеше эшчәнлеге белән бәйле. Бик еш кешеләр үзләре дә кыргый хайваннарның аларга якынрак килүенә сәбәп була. Кешеләр еш кына үз мөлкәтенә, йорт хайваннарына, умарталыкларына җаваплы карамыйлар. Аю аларны кемнеңдер чит милке дип карамый, азык чыганагы барлыгын күрә, һәм аннан файдалана. Йорт хайваны турында сүз бара икән, терлекләр ябык биналарда торырга тиеш, көтүлек булса, электр көтүчесе белән урап алырга кирәк.

Әгәр умарталык икән, ул да аюлар керә алмаслык булсын. Аюның кешеләргә якын килергә тырышуының тагын бер сәбәбе — ул азык чыганагы булуын күрә. Кыргый хайваннарны санкцияләнмәгән чүплекләр дә җәлеп итә, шуларга да игътибарлы булсак иде, — ди Илдар Хәйретдинов.

Болардан тыш аюларның кешеләргә якын килүен соңгы елларда туризмның актив үсеш алуы белән дә бәйләп карый. «Туристик базалар күп төзелә, экосукмаклар, маршрутлар салына, алар буенча туристлар еш кына керү тыелган урыннарда узарга мөмкин. Шуңа бәйле рәвештә кыргый хайваннарны очрату очраклары ешая», — ди Илдар Хәйретдинов.

Утыз елда ике тапкырга артканнар

Татарстанның Биологик ресурслар дәүләт комитетының хайваннар һәм үсемлекләр дөньясын саклау идарәсе башлыгы Ринат Чиспияков сүзләренчә, узган елгы исәпләүләр буенча республикада 90лап аю исәпләнә. «Аюлар чынлап та күбәйде, бездә дә, илнең башка төбәкләрендә дә. Соңгы 30 елда аларның саны ике тапкырга арткан», — ди ул. 

Билгеле булганча, көрән аю республиканың Кызыл китабына кертелгән иде, әмма популяция арту белән бәйле рәвештә, 2024 елга аннан чыгарылды. Быел исә, 100 елдан соң, беренче тапкыр көрән аюларны ауларга рәсми рәвештә рөхсәт ителде. Әмма ике районда гына: Мамадыш һәм Балык Бистәсенең махсус ау хуҗалыкларына гына рөхсәт ителә. 

Хәзерге вакытта алар күбесенчә Мамадыш, Әгерҗе һәм Балык Бистәсе районнарында яши. Шуның белән бергә элегрәк аюлар күзәтелмәгән җирләрдә — республиканың көнчыгыш районнарында да очраштыргалыйлар. 

Аю белән очрашканда үзеңне ничек тотарга?

• Кыргый хайваннар белән очрашканда, паникага бирелмәскә, күзләренә карамаска, чөнки ул моны сезнең тарафтан агрессия дип кабул итә. Акрын гына китеп бару ягын карагыз.
• Йөгерергә һәм хайванга арка белән борылырга ярамый. Якынлашкан очракта, аны кискен тавышлар белән куып җибәрергә тырышыгыз.
• Табигатькә чыккан булсагыз, палаткалар, ау өйләре янында, ял иткән урында да ризыклар калдырмагыз. Лагерьларны ачык урыннарда, тирә-якны күзәтерлек итеп урнаштырыгыз.
• Беркайчан да, никадәр сөйкемле тоелсалар да, аю балаларына якын бармагыз. Аларны ашатырга яисә үз яныгызга чакырырга омтылмагыз, чөнки янәшәләрендә кайдадыр аларның әнкәсе була.
• Аюлар барыннан да бигрәк Себер һәм Ерак Көнчыгыш төбәкләрендә күп. Күпчелеге Красноярск (26,6 мең баш), Хабаровск (26,2 мең) һәм Камчатка (24,2 мең) крайларында яши. Иркутск өлкәсендә, Якутиядә, шулай ук Амур һәм Томск өлкәләрендә арту күзәтелә.