Татарстанда «Халык инспекторы» ничек эшли?

2026 ел башыннан республикада 228 юл-транспорт һәлакәте теркәлгән, аларның һәр бишенчесе үлем белән тәмамланган. 31 авария каршы як полосага чыгу сәбәпле килеп чыккан. Шушы фонда җәмәгать контроленең әһәмияте арта. Бу хакта без Татарстан буенча Дәүләт автоинспекциясе җитәкчесе Рөстәм Гарипов белән сөйләштек.

– «Халык инспекторы» кушымтасы турында тулырак сөйләгез әле. Ул гражданнарга нинди мөмкинлекләр ача?
– «Халык инспекторы» мобиль кушымтасы – юл хәрәкәтен җәмәгать контролендә тотуның нәтиҗәле коралы. Ул гражданнарга юл йөрү кагыйдәләрен бозу очракларын турыдан-туры Дәүләт автоинспекциясенә юлларга мөмкинлек бирә. Кушымта хокук бозу урынын һәм вакытын автомат рәвештә терки, бу мәгълүматның төгәллеген тәэмин итә. Алынган хәбәрләр административ эш кузгату өчен нигез булып тора.

 – Кушымтада нинди хокук бозулар кабул ителә? Актив кулланучылар өчен кызыксындыру чаралары каралганмы?
– Бүген кушымта 18 төр хокук бозуны кабул итә. Алар арасында – светофорда кызыл төс янганда чыгу, каршы як полосага керү, куркынычсызлык каешын эләктермәү, руль артында телефон куллану. Алты категория буенча бүләкләү системасы каралган. Бу гражданнарны юлларда тәртип саклауга активрак катнашырга этәргеч бирә.

– Әлеге сервисның нәтиҗәлелеге турында статистика бармы?

– Әлбәттә. 2024 елның сентябреннән алып бүгенгә кадәр кушымта аша 37 меңнән артык хәбәр теркәлде. Расланган очраклар буенча гражданнарга 4,6 миллион сумнан артык түләү башкарылды.
Иң еш очрый торган хокук бозулар:
* кызыл утка чыгу;
* тукталыш сызыгыннан узу;
* җәяүлене үткәрмәү.
Максималь түләү – каршы як полосага чыгу өчен 1 440 сум. Бу күрсәткечләр кушымтаның реаль нәтиҗә бирүен раслый.

 – Автомобиль хәрәкәттә булганда кушымтаны кулланырга ярыймы?
– Юк. Транспорт чарасы белән идарә иткәндә кушымтаны куллану катгый тыела. Бу – юл-транспорт һәлакәтләре куркынычын арттыра. Әлеге кагыйдәне бозган өчен Россия Административ хокук бозулар кодексының 12.36.1 маддәсе нигезендә 1500 сум штраф каралган.

– Республика халкына нинди мөрәҗәгать җиткерер идегез?
– Юлларда иминлек – уртак бурыч. Һәркем юл йөрү кагыйдәләрен үтәү өчен шәхси җаваплылык тота. Бары тик уртак тырышлык белән генә без аварияләр санын киметә алабыз. «Халык инспекторы» – җәза бирү коралы гына түгел, ә тәртип һәм җаваплылык формалаштыру механизмы. Иминлек һәрберебездән башлана.
Бүген юл – ул ярыш мәйданы түгел, ә уртак киңлек. Балалар мәктәпкә бара, әти-әниләр эшкә ашыга, өлкәннәр кибеткә чыга. Саннар коры статистика кебек тоелса да, алар артында кешеләр язмышы тора. Шуңа күрә җәмәгать контроле һәм гражданлык җаваплылыгы – заман таләбе.

–  Кушымта ничек эшли?
– «Халык инспекторы» – республика территориясендә гамәлдә булган мобиль сервис. Ул гражданнарга юл кагыйдәләрен бозу очракларын видеога төшереп, система аша юлларга мөмкинлек бирә. Кушымта автомат рәвештә геолокация һәм вакытны терки.
Материаллар башта модерация үтә, аннары Татарстан буенча Дәүләт автоинспекциясе карамагына җибәрелә. Хокук бозу расланган очракта, мөрәҗәгать итүчегә түләү карала.
Бу модель җәмәгать контролен рәсми хокукый механизм белән бәйли. Әмма ул бер үк вакытта җаваплылык та таләп итә: транспорт чарасы белән идарә иткәндә кушымтаны куллану тыела.

– Җәмәгать контроле – профилактика коралымы?
– 37 мең хәбәр – бу җәза статистикасы гына түгел, ә профилактика индикаторы да. Камерага эләгү ихтималы арту юл йөртүчеләрнең үз-үзләрен тотышына тәэсир итә. Шулай да саннар кисәтә: 228 авария, 31 каршы як полосага чыгу очрагы – проблеманың кискенлеген күрсәтә. Моннан тыш, үлем-китемгә китерә торган иң куркыныч маневрларның берсе дә бит әле ул.
Җәмәгать контроле мондый хокук бозуларны киметүгә ярдәм итә ала, ләкин ул бердәнбер чара түгел. Юл инфраструктурасын яхшырту, аңлату эшләре, автомәктәпләрдә әзерлек сыйфаты, яшьләр арасында автомобиль культурасы формалаштыру да әһәмиятле.
Кушымта буенча каралган түләүләр – стимул. Әмма төп максат – акча түгел, ә иминлек. Юл – шәхси тәҗрибә мәйданы түгел, ул уртак киңлек.
Һәр кызыл утка чыгу, һәр “өлгерәм әле” дип каршы якка чыгу – кемнеңдер гомерен куркыныч астына кую дигән сүз. Статистика күрсәткәнчә, бер маневр фаҗигагә әйләнергә мөмкин.

37 мең хәбәр: саннар ни сөйли?
2024 елның сентябреннән башлап Татарстанда «Халык инспекторы» аша юл йөрү кагыйдәләрен бозу турында 37 меңнән артык хәбәр теркәлгән. Расланган очраклар буенча гражданнарга 4,6 миллион сумнан артык түләү башкарылган.

Билгеле булганча, «Яшәү өчен инфраструктура» илкүләм проекты гамәлгә ашырыла.