“Балалар авызыннан өзеп мотоцикл алмадым”: Нурислам ага тормышы

Парын югалту авыр булса да, әле ярый балаларым бар, дип шөкер итә ул. Унбер балага гомер биргән әлеге парның ун баласы Арча районында төпләнеп калган, бары бер кызлары Саба районында яши.

Нурислам урманы

– Без гаилә корганда никахсыз яшәү юк иде, тормышыбыз никахтан башланды, бәрәкәтле тормыш иттек, – ди Арча районының Ашытбаш авылында яшәүче Нурислам ага Гыйззәтуллин. – Олы улыбыз туганнан соң гына авыл советына барып язылыштык. Хатыным белән бер-беребезне аңлап, бик тату яшәдек. Ул да бик ачык күңелле, сүзгә тапкыр кеше булды.

Икесе дә колхозда эшли. Суфия апа гомере буе колхозда сыер сава, Нурислам абый төрле эштә. “Эшләмәгән эш калмады, терлекчелектә дә эшләргә туры килде, урман кисү дә эләкте. Камил Якупов исемендәге колхоз идек, дүрт авыл, хуҗалык өчен урман кистек”, - ди ул.

Нурислам абый үз гомерендә бик күп агач утырткан кеше. Авылга яңа юл салганда балчыкны аларның бакча башыннан алалар. Бу урын чокырланып калгач, авыл кешеләре чүпләрен ташлый башлый. Чүбе белән бергә үләксәсе дә килгәч, табигатьне болай кимсетергә ярамый дип, Нурислам абый әлеге башбаштаклык белән көрәшә башлый. Көн-төн бакча башын саклый, чүп ташларга килгән кешеләрнең юлларына аркылы төшә. Ташларга өлгергәннәрен төяп алып китәргә мәҗбүр итә. Бу урынны үзгәртергә, агач утыртырга карар кыла.

– Безгә кодагый тиешле Нурисә апа урманчылыкта эшли иде. Питомникта эшләгәч, агач үсентеләре алып кайтып бирә алмассыңмы, дип сорадым. Рәхмәт яусын, каршы килмәде. Нинди үсентеләр бар, барысыннан да өлеш чыгарды. Хәзер анда нинди генә агачлар үсми. Карагай да, каен да, миләш тә... Урман булып утыралар, – ди Нурислам абый.

Кайчандыр чүплек чокырына әверелә язган бу урында нинди генә төр гөмбә үсми. Иртә яздан караңгы көзгә кадәр төрле гөмбәләр җыярга була. Гөреҗдәгә кадәр үсә. Ел саен чиләк-чиләк кура җиләге, карлыган җыялар.

– Берничә төп кенә кура җиләге төшереп утырткан идем, тамыр җәеп, күбәеп киттеләр. Анда утырткан карлыганнарда мул уңыш белән сөендерә. Җәннәт бакчасы кебек җир барлыкка килде, шуңа сөенәм, – ди Нурислам абый.

– Яңгыр яудымы, чиләк-чиләк җиләк, гөмбә җыябыз, бөтенебезгә дә җитә, – ди Нурислам абыйның төп йортта яшәүче килене Наилә.

Унбере дә эшләп үсә

Заманында Нурислам абыйның кулыннан килмәгән эше булмаган. Унбер баласы да үзе кебек уңган-булганнар. Төп йорт әкият йорты кебек, биредә алтын куллы хуҗалар яшәгәнлеге әллә каян күренеп тора.

– Күңелеңдә булса, бөтен нәрсәне эшләргә була, – ди Нурислам ага. – Күзле, кулына әйбер тота алган кеше, бөтен нәрсәне эшләргә тиеш. Белмәсәң, өйрәнәсең. Бер баламны да мәҗбүр итеп эшкә өйрәтмәдем, янымда кайнашып үстеләр, өйрәнделәр. Балаларыбыз тормышыбызда уң кулыбыз булдылар. Ике малайдан соң туган беренче кызыбыз Гөлфия җигеп йөри торган атымны кечкенәдән колхоз ягыннан алып кайтып бирде. Колхозның ат караучылары аңа “Ыңгырчак” дип кушамат тактылар. Шул кечкенә кызга атым буйсына иде. Ул ат безнең гаилә кешеләренә тәмам ияләшеп бетте. Бөтен гаиләбез белән яраттык.

Берсендә Гөлфия атка дип колхоз ягына барса, ат урынында юк, үлчәү янында, иткә җибәрергә дип машинага менгергәннәр дә бау белән бәйләп куйганнар. Кечкенә кыз аптырап калмый, “Симон, әйдә, киттек”, - ди дә, куллары белән чишә алмагач, авызы тизәккә пычрануга карамастан, теше белән бауны чишеп атны машинадан төшерә. Икәүләп чабалар. Озак та үтми артларыннан килеп җитәләр. Шул вакытта Нурислам абый атын бирми, нинди яхшы атны иткә җибәрмәкче буласыз, дип каршы төшә. “Әти мине гел үзе белән йөртте, син “әмәлчән” - һәрвакыт чыгу юлын табасың дия иде, - ди Гөлфия апа. – Кечкенә булгач, буем җитми иде. Ат абзарына чыккач, йөгәнне тагаракка куям да, шунда он салам, ат башын тыгуга йөгән кидертәм. Тагаракка  басып атның өстенә сикерәм дә, абзарның чыгу коймасын бәрдереп китеп барам, күтәреп ачарга көчем җитми. Җирдә яткан койманы күреп, Нурисламның ат бете төшкән дип урынына куя торган булганнар”, - дип көлә Гөлфия апа.

Уфалла арбасы тартып печән әзерләп үскән бу балалар тормышның якасына ябышып, авырлыкларны бергә тартып үсәләр. Нурислам абый күп вакыт ат җиксә дә, печән чоры җиткәндә атны башка кешегә бирә торган булганнар. Унбер балалы гаиләгә печән, утын әзерләргә уфалла арбасы кала. Ул вакытларны аларның исләренә дә төшерәсе килми. Әмма газаплана-газаплана печән әзерләгәндә хыялланган хыяллары тормышка аша. Иң гаҗәпләндергәне, әлеге дә баягы олы кызлары Гөлфия, гаилә коргач, мич чыгарырга өйрәнә, газ кергән елларда авыллар буйлап мич чыгара. Эшләгән акчасына башта җиңел, аннан “Газель” машинасы ала. Үзе рульгә утыра. “Техника алгач кайбер әйберләрне белми идем, Әхмәт энем бик нык ярдәм итте. Йөк машинасын ир туганнарыма биреп тора идем. Кешегә ялынып печән кайтартуларыбыз бетте. Соңыннан башка туганнарым машиналы булды”, - ди Гөлфия апа.  

Ә машина алар өчен бик кирәк. Гомер барышында Нурислам абыйның аягы әллә ничә тапкыр сына. Шул сынган аяклары белән кешедән калмас өчен тормыш йөген тарта. Йөрүе дә елдан ел авырлаша. Машиналы булгач, алар әти-әниләрен беркайчан да җәяү йөртмиләр.

“Әти театр күрсәтә иде”

- Әни орышканда да әти безне беркайчан да орышмады, – ди Әхмәт абый.  – Бала вакыт. Авылга курчак театры килә иде. Безнең дә башкалар кебек клубка театр карарга барасы килә. Шул вакытта әти мин сезгә театрны үзем куям, дип идәнгә сузылып ята иде дә рольгә кереп, безне көлдертә башлый.  

Әмәлен дә тапкан бит. Гәүдәсенең бер ягы бер герой, икенче ягы икенче герой. Уң аягына бүрек кидертсә, сул аягына яулык бөркәткән. Кулларына бер якка хатын-кыз, икенче якка ир-ат киеме киеп, төрле образларга кереп, идән уртасына ятып курчак театры уйнаган.  

– Шулкадәрле кызык килеп чыга иде. Унберебез дә тезелешеп утырып, рольгә кергән әтидән күзне дә алмый карый идек. Ничек шул арада сүзләрен табып бетергән, төрле тавышлар белән сөйли, җырлап та җибәрә иде, – дип сүзгә кушыла Рөстәм абый.

– Булган бар фантазиямне эшкә җигеп, ике аягымны сугыштырам, аларга куллар кушыла. Балаларның эчләре калып көлә иде, – дип ул чорларны үзе дә көлеп искә төшерә Нурислам ага. – Юктан да кызык ясарга тырыштым.

Ә бер елны авыл советы Нурислам абыйга күп итеп ит, йон тапшырсагыз “Урал”  мотоциклы бирәбез, ди. Гыйззәтуллиннар абзарында ике ел үскән зур үгез тора. Авыл советына план үтәргә кирәк. “Балалар авызыннан өзеп мотоцикл алырга җыенмыйм, алар ач утырганда ни йөзем белән утырып йөрим”, - дип җавап бирә ул. 11 балага кыш җитәрлек ит җитсен дип, үгезне ике кыш чыгарганнан соң гына, нәсел үгезе кадәр зурлыкка җиткергәч кенә суя торган булганнар. Бер үгездән 3 әр центнер ит чыккан. Шул ит язга кадәр генә җиткән. Җәйге чорда айга ике сарык малы чалганнар. “Без итсез ризык ашатып үстермәдек, әни һәрчак итле ризык пешерде”, - ди Рөстәм абый.  

– Безне мәктәптән кием-салым бирергә исемлеккә кертсәләр, әти каршы төште, алар хөкүмәт балалары түгел дия иде, – ди Әхмәт абый. - Без башка балалар кимәгән киемнәрне киеп үстек. Хөкүмәттән бер тиен дә ярдәм алмадылар, фәкать үз көчләре белән генә безне үстерделәр. Безне дә эшләп яшәргә өйрәттеләр.

Әти-әниләре эштә вакытта әби тәрбиясен күреп үсәләр. Кеше әйберсенә, терлек ризыгына кагылырга ярамаганны әбиләре сеңдереп үстергән. Әбиләре кечкенә генә бөҗәккә дә ярдәм итеп яшәгез, дип киңәшен биреп калдырган. Тормыштан мисаллар китереп, яшәүнең мәгънәсен аңлаткан. “Себеркене сындырып карагыз, сынмый. Аерып-аерым сындырганда гына сына, себеркедән бер әйбер дә калмый. Бөтенегез бергә яшәгәндә генә нык булырсыз, ярдәмләшеп яшәгез, ярдәмләшеп яшәсәгез, көчле булырсыз”, - дип оныкларына һәрчак әйтә торган булган.

– Мин бу гаиләне ун еллап беләм, – ди Яшел Үзән районының Ключи авылында гомер итүче Гөлнур Шәрәфетдинова. – Алар бер-берсе белән шулкадәрле дус. Иманлы тәрбия алып үскәннәре күренеп тора. Туганлык тамырының ныклыгын аларга кечкенәдән сеңдереп үстергәннәр, бу гаиләдә бердәмлек бик көчле.  

11 баланың 4се малай, 7се кыз. Дүрт бала туган авыллары Ашытбашта төпләнеп калган. Җиде кызның алтысы Арча районы авылларында тормышка чыкканнар, бары бер кызлары гына Саба районының Шәмәрдән авылында яши. “Без Казанга кадәр дә барып җитә алмадык, районда төпләнеп калдык”, – дип көлә Гыйззәтуллиннар. Суфия апа белән Нурислам абыйның бүген 32 оныгы, 22 оныкчыгы бар.

Нурислам ага үзе дә күп балалы гаиләдә үсә. 13 бала була алар. Күбесе игезәкләр. Бүген бары Нурислам абый гына исән. “Безнең әни тиф авыруыннан ике баласын берьюлы югалта. Бер кабер казып, ике ләхет ясап күмгәннәр, – ди Нурислам ага. – Тиф авыруыннан сигезебез исән калдык. Әти гражданнар сугышыннан авыру булып кайта. Яши алмас дип уйлаганнар, җылы тирескә күмеп дәвалаганнар. Дәвалана торгач, тернәкләнеп киткән. Мин туганда әтигә 62 яшь була. Әни әтидән 10 яшькә кече иде. Миннән соң 1945 елгы тагын бер энем бар иде”, – дип искә ала ул.  

Чәчәккә күмелгән нигез

Нурислам абый гомере буе матурлык яраткан. Балалары кечкенә вакытта да бакча тутырып чәчәк үстергән. “Бездә авыл халкында булмаган дәлия (георгин) чәчәкләре үсте. Әти аларны төрле җирләрдән алып кайтты, – ди Гөлфия апа.  – Берсен дә өзәргә ярамады. Бик кызыгып өзеп өйгә кертеп куйсак, аларның гомере болай да кыска, өзмәгез, сабагында матур булып утырсыннар, дип әйтә иде”.  

Урман чәчәкләрен дә бик ярата Нурислам абый. Бакчасына да алып кайтып утырткан. Аларның ишегаллары әле дә иртә яздан кара көзгә кадәр чәчәктә. Без килгәндә урман чәчәкләре бөреләнеп кенә килә иде. “Берничә көнгә иртәрәк килдегез, матурлыкны күрә алмадыгыз. Инде ничә еллардан бирле ишегалдыбызны матурлап торучы алтын туй чәчәге атарга өлгермәде. Шулкадәрле яратам мин аларны. Чәчәкләр җаныма рәхәтлек бирә. Шуңа сөенәм, төп йортка минем кебек чәчәк яратучы килен килде. Улым Әхмәт белән киленем Наилә бөтен җирне матурлыкка күмеп, тора торган җиребезне оҗмах иттеләр. Баскыч төбенә миңа урын әзерләп куйдылар, шунда чыгып утырам да, матурлыкка хозурланып утырам, бөтен ишегалдыбыз шау чәчәк”, – дип сөенә ул.

Балаларының кадер-хөрмәтендә яшәгәнлеге күренеп тора. Килене чәйгә кадәр Нурислам абыйга бал кушып аерым ясый. Ул яраткан ризыкларны гына пешерергә тырыша. Без килгәндә улы Рөстәм әтисенең хәлен белергә кергән иде. Әниләре вафат булганнан бирле балалары әтиләрен ялгызын гына калдырмыйлар. Төп йортта яшәүче киленнәре Наилә эштә вакытта, кайсының вакыты бар шул әтиләре янында калып тора.