Илгиз Зәйниев: «Мин – режиссер булып эшләүче драматург»

– 2006 елның маенда Камал театрында «Мәхәббәт турында сөйләшик», шул ук елны сентябрьдә Кариев театрында «Амазонка һәм Айдар», декабрьдә шул ук театрда «Урман club», 2007 ел, ноябрь аенда Камал театрында «Суган чәчәге», 2008дә «Люстра» куела... Студент егет өчен шактый күп эшләнелгән, сүз дә юк. Шулай да, әлеге эшләр арасыннан «Мәхәббәт турында сөйләшик» спектаклен аерып аласым килә. 18 яшьлек егет 80 яшьлек кешеләрнең уй-фикерләрен ничек шул тиклем аңлап, үз йөрәге аша үткәреп яза алды икән?
– Әлеге пьесада мин «яп-ялангач». Бернидән курыкмый, читенсенми язылган пьеса. Телисеңме, теләмисеңме – укучы әсәрне укыганда, анда авторны да эзли. Мәхәббәт турындагы шигырьне укыгач та, бу кемгә атап язылды икән, дип уйламыйча калмыйлар бит инде. Миндә элегрәк күпмедер читенсенү бар иде. Бу геройны мин дип уйламаслармы икән дигән курку. «Мәхәббәт турында сөйләшик» пьесасында мин бу хистән арынган, ихлас, ә ул бит минем 15нче пьесам. Гади генә нәрсәне аңлар өчен нинди юл үтәргә кирәк булган.
Олы кешеләрнең хисләрен тою дигәндә, актерлык осталыгында «если бы», дигән термин бар. «Әгәр дә менә болай булган булса»... Бу могҗизага тиң формула, фикерләү киңлеген арттыра. Үзеңне төрле геройлар, төрле вакыйгалар эченә куеп карый аласың. Шуның өстәвенә, әлбәттә, драматург, режиссер һәрвакыт күзәтүчән була.

«Уңыш өчен артык шатланганым юк»
– Әлеге ике һөнәр янәшә яңгыраган икән, үзеннән-үзе син иң элек режиссермы, драматургмы дип сорыйсы килә.
– Мин – режиссер булып эшләүче драматург. Режиссура – минем һөнәр, драматургия – күңел кушканы. 
– Премьера бик уңышлы үтте. Халык спектакльне бик ошатты, артистларны алкышлый, режиссерны сәхнәгә чакыра. Илгиз Зәйниев бу вакытта ни кичерә?
– Спектакль ничек кенә уңышлы булмасын, минем артык нык шатланганым юк. Минем фикеремчә, нинди талант кына бирелмәсен, ул Аллаһтан һәм минем монда бер катнашым да, менә булды бит дип шатланырга хакым да юк кебек. Ул мине сайлаган, иртәгә башка берәүне сайларга мөмкин. Моңа җаваплылык буларак карарга кирәк.
– Еш кына премьералардан соң: «Бу спектакль гади тамашачы өчен түгел, ул аны аңламаячак дигән сүзләрне ишетергә туры килә»... 
– Тамашачыны гади һәм катлаулыга берничек тә бүлеп булмый. Мондый сүзне үзен башкалардан өстен куйган кеше генә әйтергә мөмкин. Ул, янәсе, аңлаган, башкалар аңлый алмый дигән мәгънәдә.

Бер минутка – 5 сорау
– Кешене көлдерү авырмы, елатумы?
– Икесе дә авыр, шулай да көлдерү кыенрак. Кеше көлгәндә – акыл эшли, елау – хискә бәйле. Мәзәк хәлне аңлар өчен фикерне тиз генә эләктереп ала белергә кирәк. Нәрсә әйтергә теләгәнне. Билдән түбән юмор турында сүз бармый, әлбәттә. Шуңа, минемчә, комедия – акыллылар жанры. 
– Ничек ял итәсең?
– Кино карыйм, китап укыйм. Ятып торып ял итә алмыйм. 
– Бер китапны берничә тапкыр укыганың бармы?
– Бик теләсәм дә, мондый мөмкинлек юк. Мин укымаган күпме китап бар, ничек инде бер китапны ике тапкыр укырга була (эш буенча кирәкмәсә, әлбәттә)?!
– Кызың Гәүһәр белән улың Хәйдәрнең киләчәген ничек күзаллыйсың? Тәрбия мәсьәләсендә ниндидер кануннарың бармы?
– Иң мөһиме – сау-сәламәт булып үссеннәр, татар булсыннар һәм үзләре булып калсыннар. Әти-әниләрнең иң зур бәхетсезлеге –балаларны үз артыннан сөйрәве. Үзләре ирешә алмаган уңышларга, хыялларга балалар аша ирешергә тырышу. Балаларны мөстәкыйль итеп, әти-әни ярдәменнән башка да яши ала торган итеп тәрбияләргә кирәк, минемчә. 
– Туган якларга еш кайтасыңмы? Туган авылың Карасуга кайтырга яратасыңмы? 
– Юк, кайтырга бик яратмыйм... Бу минем туган җиремне яратмавымнан түгел, киресенчә. Хәтердә 20 ел элек булган Карасуны саклыйсы килгәнгә. Анда кайтып килгәннән соң, кеше булыр өчен янә бер атна кирәк, мин аннан авыруга сабышып киләм. Авылның бетеп баруына йөрәгем әрни. Чит илдән ризык кертеп, үзендә булган авыл хуҗалыгын шул тиклем бетерүне аңлап булмый, бу бөтенләй башка сыймый. Без үзебезне туендырмаслык ил мени? Кайткан саен, авылның бушап калганын, әти-әниләрнең дә олыгаеп килүен күрәсең. Монысы аеруча авыр... Гомумән алганда, безнең тамашачы кебек ихлас тамашачы юктыр. Спектакль караганда күңеле тула икән – ул елый, кирәк икән – көлә, ошамаса, бөтенләй чыгып китәргә дә мөмкин. 

«Иң борчыганы – тел, милләт язмышы»
– Сине бүгенге җәмгыятьтә нәрсә борчый?
– Әлбәттә, тел мәсьәләсе, милләт язмышы. Ун елдан, бер буынның мәктәпне укып чыккан вакытына татар теле бетәргә мөмкин. Хәтта авылларда балаларның русча сөйләшеп йөрүен һәркайсыбыз күрә.
– Бөтенләй аз вакыт куйдың, Илгиз...
– Татар теле генә түгел, илебездәге бүтән милләт халкы өчен дә зур куркыныч яный. Бер татарны гына аерып саклап калып булмый. Тел булмаса, милләт тә юк дигән сүз. Бер уйласаң, татар телен бетерү Явыз Иван чорыннан башланган. Моңарчы, 500 ел эчендә, ничек тел бетмәгән икән дип уйлый идем. Тарихи китаплардан укып җавап таптым. Бу биш гасыр дәвамында рус телендә сөйләшү үзенә күрә милләткә, дингә хыянәт, гөнаһ, кяферлек булып саналган. Русча белү – хурлык булган. Русча укыганда, кешегә шайтан булыша, дип санаганнар. Надан булганга түгел, ә шуңа өйрәнмәгәннәр безнең бабайлар рус телен (алар төрек, гарәп, фарсыны әйбәт белгән). Бары тик егерменче йөз башында гына татар баларына рус теле укыту әкренләп гадәти хәлгә әверелә. 
– Телне саклап калу өчен нәрсә эшләргә кирәк дип уйлыйсың?
– Бүгенге көндә безнең җәмгыятьтә бабаларыбызда булган милли үзаң юк, димәк, телне саклауның башка юлын табарга кирәк. Минемчә, әгәр кешенең ипие телне белү белән бәйле булмый икән, ул тел бетәчәк. Гаиләдә сөйләшеп кенә, җәмгыятьтә ул тел кирәкми икән, аны саклап калып булмый. Телгә ихтыяж булырга тиеш. Татар арасында яшәп, татарча белмиләр, ә инглизчә сиптерәләр генә, гомерләрендә тере инглиз кешесен күргәннәре булмаса да. Чөнки киләчәктә, тамагы тук булсын өчен, аңа инглиз теле кирәк булырга мөмкин, ә татар теленең кирәк булуы шикле... Милләткә мәхәббәтеңнән хисләнмичә, милли пафоссыз проблеманың асылына күз салганда, минемчә, хәлләр шундыерак. 

...Тәрәзәләргә кичке караңгылык эленде. Авылдагыча идәнгә таратып атып, Илгизнең иң беренче иҗат җимешләрен – Карасу авылында «нәшер ителгән» китапларын укыйбыз. («Карасу нәшрият йорты» дип тә язылган әле.) Күңелгә кереп кала торган кышкы рәхәт кич... Ду килеп, Гәүһәр белән Хәйдәр уйный, әниләре Резидә чәй әзерли. Алар бер-берләрен сүзсез дә аңлыйлар кебек, әлеге мөнәсәбәт янәшәдәгеләрне дә бәхетле итәргә сәләтле. Каршымда гел мин белгән, күргән гап-гади Илгиз. Ул һәрнәрсәне бер җепкә тезгән кебек аңлата, сөйли. Хәер, кемне эзли идем соң мин? Меңнәрнең күңеленә үтеп керер өчен менә шундый гади, гел үзең булып кала белергә кирәк, димәк...

Зөлфия Хәлиуллина