– Миләүшә Әмировна, сез күпвакыт кешеләргә: “Иптәшләр (товарищи)”, – дип эндәшәсез. Ни өчен?
– Бу минем яраткан сүзем. Беренчедән, Прокофьевның “Товарищ” шигыренә язылган җырны яратам. Икенчедән, безнең халыкта “әфәнде, ханым” дип эндәшү көндәлек кулланылышка кереп китә алмый. “Исәнмесез, иптәшләр”, – дип әйтсәң, исәнләшкән кешеләрең кем булса да, хаклы буласың. Бу һәрвакыт урынлы сүз. Өченчедән, мин тамашачы белән башкаручы арасында ара булуны, тәкәбберлекне яратмыйм. Тыңлаучы белән бер дәрәҗәдә, бер биеклектә булганда гына бәйләнеш туа. Сәхнәдән кырын гына караш ташлаучыларны беркем дә яратмый бит. Мәсәлән, Киркоров сәхнәгә каурыйлы костюм киеп чыга ди. Ләкин тамашачы өчен аның зал буенча йөреп җырлавы – иң рәхәт, күңелле мизгел. Ни өчен академик сәнгатькә ихтыяҗ зур түгел? Чөнки күпләр анда дәрәҗә, престиж өчен килә. Кеше күңеленә үтеп керәм дисең икән, сәнгатьтән – вакыйга ясарга кирәк.
– Бер интервьюда сез: “Сәнгатькә килгән кеше тәнкыйтькә һәм гайбәткә әзер булырга тиеш”, – дип әйткән идегез.
– Әгәр синең турыда берни сөйләмиләр икән, димәк, эшләр бөтенләй начар. Әмма хәзерге вакытта “буш” иҗат күбәйде. Әйтик, конкрет кешенең җырлавыннан дөнья яхшы якка да үзгәрми, начар да булмый. Өчлегә укучы музыкант – фаҗига. Аның кешелекне сөендерерлек сәләте юк дигән сүз. Өчлегә укып чыккан табиб оештыру эшләрен алып бара, администратор була ала әле. Ә җырчы, хәтта яхшы остаз да була алмаячак. Әле моңа өстәп шушы “буш” сәнгатьне үрчетеп тә ятачак. Без хәзер “мәгънә кризисы”н кичерәбез. Рахманинов, Җиһанов, Прокофьев, Тукайлар кебек якты шәхесләр юк. Сәнгатьнең чикләре юылды. Без ясалма фәһем “иҗаты”нда батабыз. Ләкин бу чор узачак. Кешеләр үз тамырлары белән кызыксынып, эзләнә башлаячак. Чөнки кешеләргә нәрсәгә булса да “тотынып калырга” кирәк. Андый вакыт килеп җитәчәк һәм безнең буынга яшьләрдән дәгъва явачак. Муса Җәлилнең “Алтынчәч” операсын беренче составта кая тыңлап була? “Зәңгәр шәл”нең алтын составы кая? Гомумән, алтын фондны каян тыңларга соң? Мондый сораулар хисапсыз күп. Бик кызганыч, алтын фондка хәзер дә турыдан-туры кереп тыңлап булмый. Борыңгы татар җырлары кая? Аларны кем белә соң? Татар классик сәнгатен яздыру, туплауны хәзер үк мәҗбүри шарт итеп куярга кирәк. Безнең студияләребез, артистларыбыз – барысы да бар. Шуны яздырып, ачык мәйданчыкларга урнаштырырга кирәк. Мин бу хакта дистә еллар әйтәмдер инде... Шөкер, “Татар хор сәнгате антологиясе”н яздырдым. Бу идеяне хуплап алучыларга зур рәхмәт. Ә калганы?
Халыкның бу хакта “сорамавы” да гаҗәпләндерә. Бу сорау бер-ике кешегә генә кагылмый бит. Татар музыкаль сәнгате өч баганада тора: пентатоника, мелизматика һәм озын көй. Әгәр шушы өч әйбер югалса, татар җыры бетәчәк. Кызганыч, хәзер сәхнәдә яңгырый торган җырларның күбесе, хәтта пентатоникага нигезләнеп язылмаган. Көйгә башка телдәге шигырьне ялгап җибәрсәң, аның татар җыры икәнен танып та булмаячак.
– Вазгыятьне үзгәртү өчен нишләргә кирәк?
– Беренчедән, безгә иң мөһим кеше – тыңлаучы, тамашачы икәнен аңларга кирәк. Әгәр тыңлаучы өчен ниндидер җырчының остазын, йә җырчыны үпкәләтергә туры килә икән, димәк, үпкәләтергә кирәк. Икенчедән, балалар бәйгеләрендә мәҗбүри шарт итеп: пентатоника, мелизматика һәм татарча текст булуны куярга кирәк. Әмма тагын проблема: балалар өчен мондый таләпләргә туры килүче җырлар юк диярлек. Өченчедән, милли кадрлар әзерләргә кирәк. Элек безне шулай сайлап алып үстерделәр. Хәзер, кызганыч, нәкъ милли кадрларга кытлык. Мин, мәсәлән, үземнең урынга кем калыр дип тә борчылам. Татар телен аңлап, аны яратып, кануннарын белеп эшләүче хор җитәкчесе булырдай кеше хәзер юк. Дүртенчедән, милли музыкаль каналлар эшчәнлегенә дә “озын көй, мелизмнар һәм пентатоника” дигән кагыйдәне кертергә кирәк. Артистлар күп, әмма бу эфирга теләсә кем эләгә ала дигән сүз түгел. Күз алдына китерегез, Салават Фәтхетдиновтан соң, матур костюм киеп бөтенләй белеме булмаган кеше чыгып җырлый ди. Мин бервакыт татар музыкаль каналын ачып караган идем. Бик матур итеп бер егет гитарада уйнап басып тора, ә көйдә бөтенләй гитара тавышы юк. Җырчылар хәтта фонаграммага авыз да ача белмиләр... Чикләү чаралары булырга тиеш һәм бу тулысынча телеканал җитәкчеләренең вөҗданында. Аңлыйм, телеканалга да нәрсәдер хисабына яшәргә кирәк. Ләкин монда безнең ни гаеп бар соң? Менә дигән моңлы, көчле тавышлы җырчыларыбыз бар: яшьләр дә, өлкәннәр дә. Менә аларга шушы эфир мохитенә керү җиңел булырга тиеш. Ә үзешчән башкаручылар өчен аерым тапшырулар кирәк. Бүленеш булырга тиеш.
– Сезнең коллективта әйтелмәгән кануннар бармы?
– Әлбәттә, бар. Мәсәлән, беркайчан да ардым дип әйтергә, битараф булырга ярамый. Көненә өч концерт булса да. Яшьләр хәзер арганлык халәтен төрле яклап үстерергә, күрсәтергә ярата. Ә мин моны кабул итмим. “Сезгә моның өчен түлиләр, сез яраткан эшегез белән шөгыльләнәсез, шикаятьләр булу мөмкин түгел”, – дим. Моңсу караш, боек йөз белән йөрүчеләрне җенем сөйми. Андый вакытта “катырак” та әйтеп җибәрә алам. Әмма тормыш тырышлык таләп итә. Бу – факт! Иртән татлы йокыдан уяну кыен бит, ләкин син торасың, җыенасың да кешене шатландырырга барасың. Бу минем шәхси фикерем. Мин көнкүрештә вак-төяк әйберләргә игътибар итеп тормыйм. Әмма репетицияләрдә минем өчен вак-төяк юк. Әгәр мин эшем белән янам, тырышам икән, янымда шундый ук кешеләр булырга тиеш. Энергиям белән минем кебек үк халәттә булганнар белән генә бүлешергә әзер.
– Миләүшә Әмировна, сезнең иҗади тормышыгыз бик күпкырлы. Балаларыгыз сезгә “безгә синең игътибар җитмәде” дип әйтмимме?
– Аллаһка шөкер, андый сүзләр әйтмиләр. Гәрчә, мин, чыннан да, үрнәк ана булмадым. Үз борчуларым, уйлануларымны балаларымнан яшермәдем. Бу – кимчелек булгандыр. Әйе, мин гел эштә, гастрольләрдә идем. Әмма балаларыма ярдәм кирәк вакытларда һәрвакыт янәшәдә булдым. Ана күңеле аны барыбер тоя, сизә инде. Әгәр кызыма йә улыма минем белән бергә мәктәптәге ниндидер бәйрәмдә җырлау мөһим икән, ике дә уйламыйча бардым. “Мин бит халык артисты”, – дип тәкәбберләнеп йөрмәдем.
Хәзер миңа аларның тәрбиясе өчен, хәтта рәхмәт тә әйтәләр. Киленем: “Сез балаларыгызны өф-өф итеп тормагансыз, чын ирекле кешеләр үстергәнсез, рәхмәт”, – дип әйтә. Улым да, кызым да мөстәкыйльлеккә иртә өйрәнде. Үзем турында “начар әби” дип тә өстәп куяр идем әле. Минем максимум – ял көннәрендә оныкларымны коймак белән сыйлау. Мин аларны бик яратам, шуңа үз вакытымны бүлеп бирә алмыйм икән, башка ярдәм итү ысулларын табам.
– Үзегез өчен генә буш вакытыгыз бармы?
– Әлбәттә, ансыз гына булмый. Илле яшьтән соң тормышның иң рәхәт чоры башлана, минемчә. Бәхет өчен җылылык, кайнар чәй, күңел тынычлыгы да җитә. Тормышта бәргәләнәсем килми. Барысы да иҗатта калсын. Гадәти тормышта шатлыклы мизгелләргә сөенеп яшисем килә. Кешелекне яратасы һәм жәллисем килә.
– Сез үзегезнең сәяси карашларыгызны әйтергә дә курыкмыйсыз.
– Нәрсәдән куркып торыйм соң? Мин һәрвакыт илем белән бергә атлыйм: кайгыда да, шатлыкта да. Менә хәзер дә егетләр-кызлар инде алтынчы тапкыр “Алга” “Тимер” батальоннары егетләрен, хәрби госпитальләрне рухын күтәрергә баралар. Без махсус хәрби операция зонасында дистәләгән концерт куйдым. Үземнең төркемемдәге артистларымның батырлыгы белән бик горурланам. Иҗат кешеләре халык өчен һәрвакыт таяныч булырга тиеш.
Кызыклы яңалыкларны күзәтеп бару өчен безнең МАХ каналына кушылыгыз.
Илгизә Галиуллина
Комментарийлар
5
0
Көчле интервью булган бу. Нәкъ Таминдарованың үзе кебек үк. Авторга рәхмәт)
0
0