«Аутизм – авыру түгел»: белгеч үзенчәлекле балалар белән эшләү серләре турында сөйләде

Бала ни өчен тиз генә сөйләшми? Үз эченә бикләнгән балаларны үз дөньяларыннан чыгарып буламы? Казан шәһәренең Е. Г. Ласточкина исемендәге сәламәтлекләре чикле балалар мәктәп-интернатының башлангыч сыйныфлар укытучысы, логопед, нейропсихолог, дефектолог, әлеге юнәлештә 25 еллык педогогик стажы булган Асия Вячеславовна Яруллина белән үзенчәлекле балалар хакында сөйләштек. 

- Асия Вячеславовна, соңгы елларда аутист балалар хакында шактый сөйлиләр. Алар яшьтәшләреннән кай яклары белән аерыла? Мондый балаларга ничек ярдәм итәргә? 
- Аутист балалар башка яшьтәшләреннән үз-үзләрен тотышлары белән аерыла. Аларның нерв системасы башка. Аутизм – авыру түгел, аны дәвалап булмый, аларга безнең ярдәм кирәк. Аутистлар нинди була дисезме? Алар дөньяны башкача күзаллаучы кешеләр. Аутист балаларны тормыш шартларына яраклаштыру өчен юнәлеш бирә белергә кирәк. Мондый балаларны үз юлыннан салмак кына баручы трамвай белән чагыштырырга була. Мисалга, трамвай үз юлы буйлап хәрәкәт итә, аның мартшруты билгеле, тиешле урыннарда тукталышлар ясый, маршруты көйләнгән, алга таба бару өчен үз юлы бар. Трамвайга хәрәкәт итәргә ток кирәк булган кебек, аутист баланың  эчке дөньясын аңлап ярдәм ярдәм итә белүче белгеч кирәк. Шунысын онытмаска кирәк, һәр бала үзенчәлекле. Бер методика белән генә эшләп булмый, кайвакыт андый балаларга башка диагнозларга тиешле булган алымнарны куллану да уңай нәтиҗә бирергә мөмкин. Ванн Кревелен мондый балалар турында: “Безнең дөньяда үзләренең хисләре белән яшәүчеләр”, - дип әйтә. Һәр бала аерым һәм аларда булган симптомнар да төрлечә.  Шуңа күрә һәр балага туры килгән алымны кулланганда гына уңышка ирешергә була. 

- Үзгә балалар башка яшьтәшләреннән тагын кай яклары белән аерыла?
- Мондый балалар зур булмаган үзгәрешләрне дә, көндәлек тормыштагы вакыйгаларны да авыр кичерәләр. Әйләнә-тирә мохиттәге үзгәрешләргә бик сизгер. Алар үзгәрешләр аркасында бик тиз чыгырдан чыгарга да мөмкин. Бер урынга ияләнәләр икән, икенче җиргә күченү алар өчен котычкыч зур фаҗигагә тиң. Шуңа күрә андый баланы яңа мохиткә әзерләргә, тормыштагы һәр яңалыкка акрынлап өйрәтергә кирәк. Гадәти балалар өчен шатлык китергән сюрпризлар алар өчен бик авыр булып тоелуы бар. 

- Аутист балаларны мәктәпләрдә яшьтәшләре дә аңлап бетермәскә мөмкин. Бу очракта нишләргә? 
- Сыйныфта андый бала бар икән, сыйныфташларына бу баланың үзенчәлекле булуын алдан аңлатып, аның белән дус булыгыз, дияргә кирәк.  Сыйныфташлары арасында аның белән дус булган, яклаган укучыларны мактап, үсендереп тору да яхшы нәтиҗә бирергә мөмкин. Аутист балаларның уңай якларын, мөмкинлекләрен башка укучыларга күрсәтә белү дә сыйныфтагы киеренкелекне киметергә мөмкин. Алар арасында шулкадәр яхшы хәтерле булган балалар бар.  

- Шулай да мондый балалар булган классларда белем бирүче укытучыларга, балалар бакчасы тәрбиячеләренә эшләү бер дә җиңел түгел. Бер танышым нәкъ тә менә шундый бала белән эшли, ул баланы гел күз уңында тотарга кирәк, дип зарлана. 
- Мин аларны башка балалар белән аралаштырмау ягында түгел. Аутистлар болай да үз дөньяларыннан бик авыр чыга, гомуми таләпләр белән исәпләшмиләр, үзләренчә яшәргә телиләр. Башка балалар өчен үзеннән-үзе килеп чыккан гади генә әйберләр дә аларга катлаулы булырга, шул ук вакытта кайбер әйберләр бик җиңел бирелергә мөмкин. Гадәттә, андый балалар укытучының күзалдында булсын өчен мәктәпләрдә беренче партага утырталар. Андый бала сыйныфташларына караганда тиз укырга, күз хәтере бик яхшы булырга, ләкин шул ук вакытта укыганын аңламаска мөмкин. Гадәти мәктәп программасын үзләштерә алмаса махсус класска бирергә кирәк. Әгәр аларны гомуми агымда тотасың икән,  биремнәрне үти һәм материалны үзләштерә алмасалар бу аларның үзләре өчен дә бик авыр һәм алар күңел төшенкелегенә бирелергә мөмкиннәр.  

- Асия Вячеславовна, гадәти балалар турында да сөйләшик әле. Бала 3 яшьтә  сөйләшми икән, борчыла башларга кирәк, диләр. Бу чыннан да шулаймы? Элек бит балаларны сөйләшергә өйрәтмәгәннәр? 
– Әгәр дә баласының сөйләмендә ата-аналар тайпылышлар сизә, башка яшьтәшләренә караганда сөйләме тоткарлана, теле соң ачыла икән, бу вакытта соңга калмыйча логопедларга барырга кирәк. Сүз дә юк, без үскәндә логопед, дефектолог белгечлеге юк иде. Логопедның ни өчен кирәк булуын да белмәдек. Әмма хәзер тормыш башкача борылыш алды. 

– Ләкин бөтен кеше дә логопедка барырга атлыгып тормый. Үзеннән үзе теле ачылуына өмет итә. Соңыннан барыбер белгеч ишеген шакый. Кайсы очракларда логопедка мөрәҗәгать итәргә кирәк һәм ничә яшьтә?
– Баласының начар сөйләшүен аңлаучы әти-әниләргә вакытында белгечләргә йөртә башларга киңәш итәр идем. Сабый 2 яшендә кыска сүзләр әйтәме, юкмы, игътибар белән тыңлагыз. Ул 2,5-3 яшендә: “Әни, сок бир?” кебек кыска җөмләләр белән сөйләшергә, аралашырга тиеш. Нинди очракларда логопедка мөрәҗәгать итәргә дигәндә, сөйләмгә реакция булмаганда, өйдәгеләр әйткәнне бала аңламаса яки бераз гына аңласа, 11 айга кадәр үзенчә авазлар чыгармаса, 2 яшендә сүзләр әйтмәсә, 3 яшендә кыска җөмләләр әйтә алмаса, 3-4 яшендә авазларны һәм хәрефләрне бутап әйтсә, 5-7 яшендә рәсемнәргә карап тасфирлый һәм сөйли алмаса, менә бу вакытта әти-әниләргә борчылырга кирәк. 

– Соңгы елларда балаларны нейропсихологка йөртү активлашып китте. Кем ул нейропсихолог? 
– Нейропсихолог – баш мие эшчәнлеге белән когнитив процессларны (хәтер, игътибарлылык, сөйләм һәм тәртипне) өйрәнә торган фән. Нейропсихолог ни өчен кирәк соң? Баш мие эшчәнлеге бозылуга бәйле рәвештә бала фәнне авыр үзләштерә яки тәртибе белән проблемалар булганда, ягъни, мәсәлән, игътибарсызлыгы, кирәгеннән артык актив булса, язу авырлык белән бирелсә, мәгълүматны исендә калдыра алмаган очракларда әлеге белгечкә мөрәҗәгать итәргә. Нейропсихолог диагностика уздыра һәм махсус коррекцион программа төзи. Бу хәлләрдән куркырга кирәкми, нейропсихологка бару, бала акылга сай дигән сүз түгел. Белгеч махсус күнекмәләр һәм уен формасында координация үсешен һәм баш мие ярымшарлары арасындагы бәйлелекне көйли. Ягъни, мәсәлән, төрле күнекмәләр һәм уеннар ярдәмендә балага фәннәрне үзләштерә алырга ярдәм итә. Нейропсихологның төп максаты баш миенең көчле һәм көчсез якларын ачыклап, бер баланска китерү. Мисалга, бала уку күнекмәләрен авыр үзләштерә, ә нейропсихолог исә төрле мөмкинлекләр һәм диагностик күнегүләр аша, аның ишетү сәләте камил булуга карамастан, тиешле игътибары булмау аркасында эшли алмаган күнекмәләрен эшләргә ярдәм итә. 

– Нейропсихологка нинди проблемалар белән мөрәҗәгать итәргә?
– Нейропсихолог балаларга гына түгел, баш мие эшчәнлеге бозылган (инсульт, травма нәтиҗәсендә баш мие селкенгән һәм башка шундый баш миенә зыян килгән очракларда)  өлкән кешеләр өчен дә бик кирәкле белгеч. Балаларга килгәндә, өлкәннәрне “ишетмәгәндә”, үзен контрольдә тота алмаганда, тиз кабынып киткәндә, гиперактив яки киресенчә акрын, сул белән уңны бутаганда, дөрес язмаса (хәрефләрне бутаганда, мисалга, “в” белән “б”), логопед белән елдан артык шөгыльләнеп тә нәтиҗәсе булмаса, предметларны әйтә алмаса (төс, форма һәм башкалар), уку, язу авыр бирелсә, хәтере начар булса, игътибарсызлыгы көчле, дәресне мөстәкыйль әзерли алмаганда нейропсихологка мөрәҗәгать итәргә киңәш итәр идем.  

– Бу проблемалардан нинди дәва бирелә?
– Хәрәкәт һәм баш миен эшләтүче күнегүләр ярдәмендә ярдәм ителә. Әлеге күнегүләр белән шөгыльләнгән бала игътибарлы һәм максатына ирешә алучыга әверелә, укыганда, язганда хаталар җибәрми, хәтере яхшыра. Баш миенең җитлекмәгән урыннары үсеш ала, зыян күргән функцияләре ныклап эшләп китә. Ягъни, баланың баш мие тиз үсеш ала.