“Бергә тотынганда, һәр районда чемпионнар ясап була”

Быел да сәнгать өлкәсендәге яшь талантлар һәм исемнәре Татарстан, Россия беренчелекләре аша көрәш дөньясындагыларга яхшы таныш булган яшь батырлар бер мәйданга җыелды. Ярыш “Нефтьче” спорт сараенда башланып китте. Ә финал ярышлары һәм җырлы-биюле өлеш үзәктә Октябрь мәйданында булды.  

“Арча! Әлмәт! Балтач! Баулы! Богырыслан!”
“Яшь батырлар” бәйгесенә биш команда килгән: Баулы, Әлмәт, Арча, Балтач, Оренбург өлкәсенең Богырыслан шәһәре. Билгеле, оештыручылар күбрәк команданы көткән иде. Әмма чакырып та кайбер командалар килә алмаган. Арча, Балтачлар 400-500 чакрым ара узып килгән. Ярышта 12-17 яшьлек 50дән артык көрәшче көч сынашты. Әлеге ярышның максаты — узган елгы көрәш сезонында рейтингта алдынгы урыннарны яулаган командаларны җыеп көч сынаштыру һәм яшь талантларны да чакырып, спорт белән мәдәниятны бергә үреп алып бару. 

“Нефтьче” спорт сараенда тамашачы бераз азрак иде. Бу аңлашыла да: май уртасында чәчү чоры, бәрәңге утырту, балалар бакчалары, мәктәпләрдә соңгы кыңгырау бәйрәменә, имтиханнарга әзерлек... Аның каравы, берсеннән-берсе матур кызлар егетләр өчен җан атарга килгән. “Без — фанатлар төркеме. Кул чабабыз, сызгырабыз. Узган ел бу ярышта волонтер булып та эшләдек, булыштык. Быел да теләп килдек. Көрәш ошый. Инде тәртибен дә аңлый барабыз”, — дип сөйләде янымда утырган Азалина, Әлфинә, Дарьялар. Ә үзәк мәйданда финал ярышларына халык шактый җыелды. “Баулы, алга!” дигән плакатлар ясап килүчеләр дә бар иде. Батырлар көрәшкәндә кычкырып, сызгырып, җырчыларга кушылып җырладык. Баулыда чын бәйрәм рухы булды.  
— Баулыда әлеге бәйге икенче ел уза. Матур көрәш һәм талантлар бер мәйданда. Әлеге идея өчен Татарстанның халык артисты, милли көрәш буенча спорт остасы Вил Нургали улы Усмановка зур рәхмәт! Бу эшне бергә алып барабыз. Алга таба да әлеге чара ел саен булыр, дип ышанабыз. Аллаһ боерса, киләсе елга да яшь талантларыбызны, көчле көрәшчеләребезне бу мәйданда күрәчәкбез, — дип сәламләде Баулы район хакимияте башлыгы  Ильяс Исмәгыйль улы Гозәеров. 

— Ильяс Исмәгыйлевич, үзегез бүген райондагы көрәш торышын ничек бәялисез?
— Ат чабышлары, татарча көрәшебез — ул бит инде безнең милли, балачактан күңелгә иң якын спорт төрләре. Элек бездә көрәш актив бара иде. Соңгы елларда, кызганыч, сүрелә башлаган иде. Башка күп кенә спрот төрләре дә үтеп керде. Барысы буенча да мөмкинлекләр булдырырга тырышабыз. Бер биш-алты ел бардыр, Казанда узган зур ярышларның берсеннән соң, Вил Нургали улы миңа: “Безнең Баулыдан ике генә көрәшче катнашты. “Обидно за Родину”, — дип әйтте. Ничектер, бу сүзләр минем дә күңелгә тиде. “Әйдә, ничек яңадан күтәреп була икән?” — дип уйлаша башладык. Аңлыйм, ул бер елда гына башкарыла торган эш түгел ул. Шуннан әкрен генә, планлы рәвештә эшкә керештек. Иганәчеләр, мәктәпләр, тренерлар, балалар белән сөйләштек. Тренерыбыз Илдар Фатыйхов яхшы гына эш алып бара, афәрин! Бөтен күңелен биреп эшли. Аңа зур рәхмәт! Быел Баулы командасының 17-18 яшьлекләр арасында Татарстан беренчелегендә III урын алып кайтуына бик сөендек. Командалар беренчелегендә тәүге зур уңышыбыз. Эшнең әкренләп нәтиҗәсе күренгәч, күңелләр тагын да үсте. Вил Нургали улын рәсми төстә район хакимиятенең спорт һәм мәдәният бүлеге киңәшчесе итеп билгеләдек. Күп сорауларны ул хәл итә. Сер түгел, аның тәҗрибәсе бар, сүзе үтә, тренерлар да яхшы белә. Иганәчеләрбезгә, әлеге эштә өлеш керткән һәркемгә рәхмәт. Бу ярышта да чыгымнарны район хакимияте белән иганәчеләр бергә тигез күтәрдек, дияргә була. Аларга хатлар яздык. Шундук булышырга алындылар. Бергә, бер йодрык булсак кына алга бара алачакбыз. Бер кеше генә башкара ала торган эш түгел бу. 

Вил Усманов белән әлеге эшнең башлангычы, уңышлар һәм кайбер проблемалар турында сөйләшеп алдык.
— Баулы гына түгел, республиканың кайсы гына район үзәгенә барсак та, спорт ягыннан уңайлыклар күп тудырылган хәзер, сайлау мөмкинлеге дә җитәрлек. Менә яшьләрне тарту гына авыррак, — дип сүз башлады Вил абый. — Көрәшебез аерылып тора һәм, әйтергә кирәк, авыррак спорт төре. Баулыда уза торган бу көрәш ярышларының максаты — районыбызда әлеге милли спортны массакүләм төстә арттырасы, үстерәсе килә. Һәр авыл Сабантуйларында чыгып көрәшерлек батырлар булсын иде. Күп районнарда, авылларда Сабантуйда чыгып көрәшергә кеше дә калмады бит. Ярышларга команда җыю да проблема. Әлбәттә, Россия, Татарстан көрәш федерациясе тарафыннан да эш алып барыла, зур призлар да куярга тырышалар. Монда өстән генә түгел, астагы өлеш тә эш алып барырга тиеш, дип саныйм инде мин. Акча түлиләрме икән, дип көтеп кенә ятарга түгел. Тренерларны әзерләү дә зур проблема, хезмәт хаклары мәсьәләсе дә... Яшьләр яхшы хезмәт хакы тели. Бу аңлашыла да инде, гаиләне дә алып барырга кирәк. Эш эзләп читкә, безнең яклар күпчелек нефть өлкәсенә китәләр. Балалар тәрбияләп нерв бетермиләр. Тренер бөтен яклап үрнәк булырга тиеш бит ул. Мәсәлән, үзем өчен дә мәрхүм әтием Нургали иң үрнәк, авторитет кеше булды. 

— Соңгы елларда Баулыда көрәш буенча яңадан боз кузгалды, Вил абый.
— Аллаһка шөкер инде. Беренче чиратта хакимият башлыгы Ильяс Исмәгыйль улына рәхмәт! Көрәшне яратып алды. Көрәшчеләр белән очраша, сөйләшә. Һәм эшебез башында тренер Илдар Фатыйхов тора. Күпме тырышабыз, тулы команда җыеп бетерә алмыйбыз әле. Кайбер авырлыкта икешәр көрәшче, ә кайбер категориядә бер дә юк. Җиңел генә түгел. Әмма эш бара.  

— Кайбер командалар килмәгән. Тамашачы аларны да көткәндер. 
— Командаларга чакырулар җибәрдек. Планнар кордык. Чыгымнарны исәпләп, иганәчеләргә юлладык. Кайберләре килмәде шул. Без уйланганча килеп чыкмады. Аңа карап кәефсезләнмибез инде, нишлисең. Төрле сәбәпне атарга була: вакыт тыгыздыр, ару да бардыр, уку сезоны азагы да бит әле...“Авырлык категорияләрен үзләренең көрәшчеләренә туры китереп куйганнар”, — дип  әйтүчеләре дә булды. Ул инде безнекеләр дә кайбер районнарга ярышка барып, үзләреннән авырраклар белән көрәшеп кайта. Куелган таләпләргә буйсынасың. Килгән командаларга рәхмәт! Киләчәктә тагын да күбрәк җыелырлар дип ышанып, көтеп калабыз, — ди Вил абый.  

“Көрәшле як, дип әйтәсем килә”
Оренбург, Башкортстан якларындагы тренер, көрәшчеләребез бездәге ярышларны көтеп ала, бик теләп килә. Баулыга да, мәсәлән, тренер Идуарт Хәләфетдинов Оренбург өлкәсенең Богырыслан шәһәреннән команда алып килгән. Яхшы нәтиҗәләр белән, бик шат булып кайтып киттеләр. 
— Миндә бүгенге көндә 115 бала шөгыльләнә. Җиде төркем: алтысы — самбо, берсе татарча көрәш буенча. Самбодан җайлап кына кайбер балаларны көрәшкә тартырга тырышам. Ике урында хезмәт куям, гел тренерлык эше белән генә шөгыльләнәм. Татарстанда узган күп ярышларга киләбез. Аеруча Әлмәттә еш булабыз. Әлмәт безне бик күтәрә. Үзебездә андый мөмкинлекләр юк бит. Чакыру алгач, бик теләп җыелышып чыгып киттек. Өстәвенә, Баулы безнең Оренбург өлкәсе белән чиктәш. Ике ара ерак түгел. Чакырганнары өчен зур рәхмәт! Балаларның ярышка йөрисе килә бит. Спортзалда ятып кына чемпионнар ясап булмый, күңелләре үсми, — дип белдерде Идуарт абый.

Әлмәт командасы әлеге ярышка шулай ук икенче ел рәттән килә. Көрәшчеләрне тренер Рузил Ганиев алып килгән. 
— Шәхсән үземне Баулы белән күп нәрсә бәйли. Беренче җиңүләрем дә Баулыда булды. Безнең яшьлектә Татарстан беренчелеген зоналап уздыралар иде. Без, Актаныш яклары, Баулыга бардык. Шунда I урын алган идем. Шул чакта бик истә калган: халык күп килә, бабайларга хәтле нык итеп җан атып утыра иделәр. Көрәшле як, дип әйтәсем килә. Бу ярышта да, кеше бик күп булмаса да, көрәш юк, дип әйтә торган түгел. Аллаһка шөкер, эшлиләр. Санаулы берничә ел, кыска гына вакыт эчендә шулай күтәреп җибәрделәр. Елга ике-өч ярыш уздыралар, безне гел чакыралар. Вил абый үзе элемтәгә чыга. Бу ярыш алдыннан да хөрмәт итеп берничә шалтыратты. Гади генә үзе. Рәхмәт аңа! Эшләре дәвамлы булсын. Шундый нәтиҗә ясыйм: район хакимияте башлыгы бәйрәмгә килде, ярышны кызыксынып күзәтте. Көрәш үсеше өчен зур нәрсә ул. Бу җитәкчелекнең игътибары барлыгын күрсәтә. Җитәкчеләрнең, иганәчеләрнең ярдәм итүе кирәк. Шул очракта теләсә кайсы районнан чемпионнар ясарга була. Мисал өчен, Аксубайдан әнә нинди көчле көрәшче Илдус Камалов килеп чыкты. Келәмдә әтисе тәрбияләп үстергән. Чирмешәндә дә бар: мәрхүм Ильяс Галимов, Кәримовлар һәм башкалар нинди үрнәк көрәшчеләр. Кукмара, Балтач якларын әйтеп тә тормыйм. Ни генә дисәк тә, көрәш шул якларныкы инде. Безнең районнар да калышмый. Әмма аларның каннарында бар, ә бездә күбрәк тырышлык белән алдыру. Кеше саны азайса да, көрәшнең матурлыгы артты. Баулыда “Татнефть”нең спартакиадасын уздыралар иде. Ничә еллар буе андагы ярышларга да йөрдек. Баулыларга афәрин һәм рәхмәт! Кунак иттеләр. Балаларны да, безне дә ашаттылар, куну урыннарын да әзерләгәннәр. Тренерларга күчтәнәчләргә хәтле биреп җибәрделәр. Ашаган белми, тураган белә. Үзебез дә ярышлар уздырабыз, нәрсә икәнен беләбез. Вил абый әле ярыштан кайткач та хәлләребезне белеште. Үзебез дә нәтиҗә булсын, көрәш үссен, дип эшлибез. Милли көрәшне ташларга ярамый. Түрәләр, район җитәкчеләре дә тиешле нәтиҗәләр ясасын иде. Баулыларга бу яктан афәрин генә дип торабыз!                   
 
“Утыраек әле бүген кич”
Арча, Балтач кебек ерактан җыелучы командалар кичтән килеп кунды. Аларны “Карлыгач” балаларны сәламәтләндерү лагерена урнаштырдылар. Шәһәр читендә ул. Искиткеч матур табигать кочагы: урман, таулар, кошлар тавышы... Бүлмәләр ялт иткән, иркен, яңа гына ремонт ясалган. Командаларны бушлай ашаттылар. Үзем дә “Карлыгач”ка урнаштым. Барысы да таныш йөзләр. Арча, Балтач һәм Казаннан еракта, Баулыда, башкорт дусларыбыз әйтмешли, утыраек әле бүген кич, дип коридорда җыелыштык. Командалар бик җылы тәэсирләр белән уртаклашты. Ул көнне Әтнәдә дә ярыш булып узды. Арча районының берничә көрәшчесе һәм тренерлары кич килде. Ә калганнары истәлекле бүләкләр, тәкә отып, Баулыга төнлә килеп җиттеләр. Сүз уңаеннан, Әтнәдә җирәбә буенча тәкә Әнгам Мөхетдиновка эләккән. “Тәкә Әтнәдә калып торды әле. Үзебез Баулыга чыгып киттек”, — ди Әнгам. Егетләрне Арчада яшәүче Алмаз Искәндәров алып килде.
— Үзем көрәшче була алмадым. Улларым Ислам (2008 елгы) белән Ильяс (2010 елгы) яшьлек хыялымны чынга ашырды. Тренерлары — Фәнил Фәнис улы Һидиятуллин. Иң беренче сөлге тотарга ул өйрәтте. Шуңа көнме-төнме, якынмы-еракмы — кайчан һәм кая кирәк, балаларны ярышларга йөртәм. Әтнәдә олы улым III урында булды. Кечесе I урын алды, “иң техник алым” номинациясендә дә җиңде. Җирәбә уйнатканда үтүк отты. Бүләкләнү тәмамлануга Баулыга чыгып киттек. Әтнәдән 500гә якын чакрым җыеладыр. Бик теләп килдек. Чакырулары өчен баулыларга зур рәхмәт! — ди Алмаз.     

Тамашаны күзәтү дә кызык булды. Бер ягымда Балтач көрәшчесе Хәлил утыра, икенче ягымда 71 яшьлек Алия апа Газымова. Ул Хансөяр авылыннан хәтле килгән. Россия беренчелегендә җиңү яулаган игезәк батырлар — Айзат (75 кг) һәм Азамат (70 кг) Газымовларның әбисе икән. “Балл. Активлык. Баулы, әйдә!” — дип бик җан атып утырды ул. Ә музыкаль тәнәфес булганда, Хәлил, мин, Алия апа һәм аның янындагы тамашачылар кушылып җырлап утырдык. Көрәш бәйрәмендә дөньяны онытып, рәхәтләнеп болай җырлаган юк иде әле.
— 71 яшемдә дә янып-көеп көрәш ярышлары карап йөрим менә шулай. Башта бабай (тормыш иптәше Гайсә абый башта Яңа Чүте авылында, аннары үзләренең Хансөярдә көрәш түгәрәкләре алып барган. Яңа Чүтедә заманында Вил абый белән бергә дә эшләгәннәр. Гайсә абыйның арадан киткәненә ике ел була икән. Урыны җәннәттә булсын. — Л.Й.), аннары улым, хәзер көрәшче оныклар өчен борчылып үләм. Уңышларына куанып бетә алмыйм. Оныкларыбыз тренер Илдар Фатыйховка йөри. Кызыльяр авылына да төшәләр. Илдарга рәхмәттән башка сүзебез юк. Оныклар Россия чемпионнары булдылар бит! Баулы, чемпион! — ди Алия апа горурланып.  

Бүләкләүләр дә яхшы булды. Батырларга грамота, кубок һәм акчалата приз бирделәр (I — 10 мең сум, II — 8 мең, III урынга 6 мең сум). Баулының быел Россия беренчелегендә җиңү яулап кайткан көрәшчеләрен сәхнәгә чакырып, аларга 10ар мең сумлык сертификатлар тапшырдылар. Ярыш та бик матур узды, һава торышы да искиткеч ямьле булды. Кем әйтмешли, заказга диярсең.

Киләсе елда да Баулыда очрашырга насыйп булсын, дип таралыштык. Күңелгә Гөлшат Зәйнәшева сүзләре, Ганс Сәйфуллин көенә язылган “Баулы” җыры килде. 
Ык сулары бормалы,
Баулы юллары таулы.
Тау астында бакча кебек,
Гөлбакча кебек Баулы.