«Батон агачта үсә» дигән буын: балаларны эшкә өйрәтү нигә авырлаша?

Ә менә эш эшләргә өлгерделәрме икән? Ай-һай бүгенге буынны эшкә өйрәтү кыен...

Балаларның кул арасына керә башлавын һәр әти-әни көтеп тора. Менә кайчан улым яки кызым теге, бу эшкә булыша башлар, чәйнекне кайнатырга куяр, идән юар, кер төрер, ашарга ризыклар әзерли башлар дип көтәсең бит инде. Әллә хәзер бала эшләргә өйрәнергә тиеш дигән әти-әниләр дә кими  барамы икән дип уйга калдым әле. Балалар берни белми үсә бит. Кызлар кызлар эшен, ир балалар малайлар эшен аңламый дигәндәй. Ни кызганыч, бодайны арпадан, кадакны чүкечтән аерып та күрсәтә белмиләр.

Без, кечкенә чакларда, дип сөйләр яшькә җитеп киләбез. Без 10 яшьтә булганда, инде тормыш көтә алырлык балалар идек. 90 еллар. Бөтен нәрсә санаулы, шикәр комы да, хәтта ипине дә артыгын бирми иделәр. Әниләр эштә, өйдә әби командир. Менә өйрәтеп-өйрәтеп мөстәкыйль балалар ясады ул бездән. Әби бик уңган иде.

Тик өч секундта эшлисе эшен безгә кушып эшләтә белде ул. Аны бездән башка да эшли ала иде бит югыйсә. Тик әбинең максаты башка булган. Безне эшкә өйрәткән. Хәзер бит балаларга эш кушарга куркуыбыз да, алар  артыннан тагын бер кат эшләргә кирәклекне уйлаудан гына килә. Менә безнең әби иренми иде. Безнең арттан төзәтергә дә, чистартырга да, кабат эшләргә дә. Хәтерлим, түр якта идән юып маташам. Тиз-тиз генә юып, уйнарга таерга инде исәбем.

Шунда әби, әнә бу карават асты калган, өстәл асты калган, тагы әллә ниләр дия-дия кабат юдырта иде. И, ачуыбыз да чыгып куя. Тик дәшмибез. “Эшләгәнегез минем өчен булса, өйрәнгәнегез үзегез өчен”, – дип тора бит әле. Ул чакта үзебез өчен дигән вакытлар бик еракта кебек инде. “Кайчан була ул?” – дип сораганга. “Өйдән чыгып киткәч, менә Казанга укырга китәрсез, анда пычрак бүлмәдә торырсызмыни?” – ди иде.

Ул чактагы авыл баласының кырыкмаса кырык эшен санап утырасым килми. Бәрәңге дә кәтмәнләгән, колхоз чөгендеренә дә барган, амбарда да эшләгән, басуда ромашка да йолыккан, фермага булышырга төшкән чаклар да, сыер һәм сарык көтүенә чыккан (бигрәк яратмый идем көтүне, үскәч көтү көтмәячәкмен ди идем), су сипкән, су ташыган, утын кискән-ярган, күмер тутырган, брикет тутырып керткән, кар көрәгән, абзар чистарткан, мал ашаткан, печән әзерләгән, бәбкәләр үстергән – тагын әллә нәрсәләр эшләгәнбез икән.

Бу эшләрнең яртысын балалар түгел олы кешеләр дә эшләми хәзер.  Ну, без эшләп тә күрсәткәнбез. Әле моннан тыш ир балаларга тагы әллә ниләр кушып өлгерә иделәр. Безнең заманда ир балалар мәктәптә укыганда ук ферма көтүен көтеп, көзен үзләренә баштан-аяк кием алып киенә иде. Кызлар амбарда эшләгән акчаларына үзләре теләгәнне сатып алды.

Нәрсә үзгәрде? Ат кебек эшләп үскән буын үз балаларын эшкә өйрәтә алмый аптырый. Ике минут эшлиләр дә, телефонга барып ябыша бу балалар. 10-11 яшьлек кызлар идән юа белми, яңа алынган бәрәңгене кыра белми (әрчиләр дип тә уйламыйм). Токмач кисә, үз оекларын үз куллары белән юып куя белмиләр. Ашаган тәлинкәләрен юып түгел, илтеп тә куймыйлар. Сүз әле без шул чактагы башкарган глобаль эшләр турыда да бармый. Гап-гади эш башкару, кул арасына керү турында сөйләшәбез.

Бервакыт без эшкә өйрәнеп беттек. “Әби, нинди эш бар”, – дип сорыйбыз. Теге Хуҗа Насретдинның мәгълүм мәзәгендәге кебек: “Кушканны кем дә эшли, үзегез белеп эшләгез”, – диде әби. Аннан үзебез белеп эшләдек. Эшләп үсүнең бер дә зыяны булмады. Әле һаман да эшләп яшибез. Без шуңа өйрәнгән иде.

Бүгенге буынны ничек эшли итәргә? Бу юлы кунак кызларымның әти-әниләре дә балаларны эшкә өйрәт дип җибәрделәр әле. Өендә төне буе телефонда утырган, көне буе велосипедта чапкан, уеннан кайтып кермәгән баланы гап-гади өй эшләренә өйрәтү җиңел түгел. “Батон агачта үсә” теориясе шәһәр балаларына да, авылныкыларга да бердәй кагыла бүген.

Әби белән үскән бала башкалардан аерыла, ди иделәр иде безнең заманда. Бүген әбиләр дә башка. Оныкларга эш өйрәтү яклы түгел. Комачауламасын, тик кенә утырсын. Әле берсе миңа: “Килен баласы бит ул!” – диде. Ату, без нишләптер килен баласы булмаганбыз. Шундыйрак әле хәлләр...