Их, Кызыл Уфаларга тагын бер барсаң иде…

Мин әле Уфада булып кайтмадым, әмма Кызыл Уфага — Свердлау өлкәсе Красноуфимск шәһәренә — юлым төште инде. Бу сәфәр күңелдә онытылмас тәэсирләр калдырды. Татарстан шәһәрләре белән чагыштырып карадык: борынгылыгы белән ул Чистай өяз шәһәрен хәтерләтсә, кайбер урамнары Бөгелмәгә, Мамадышка охшап тора кебек. Әмма, ни генә булмасын, Кызыл Уфа — үз йөзе, үз холкы булган шәһәр.

Чын мәгънәсендә — Кызыл Уфа

Шәһәр исеме юкка гына “кызыл” түгел икән. Берничә гасыр элек салынган кызыл кирпеч биналар бүген дә Красноуфимскның архитектур йөзен билгели. Бу эшләрдә дүрт бертуган Мальковларның, аеруча беренче гильдия купецы Фадей Мальковның роле гаять зур.

Мальковлар нигез салган кирпеч заводы бөтен шәһәрне диярлек төзеп чыга. Ул кирпечләр бүген дә ныклыгы белән сокландыра. Мастерлар йортларны үзенчәлекле итеп бизи: аркалар, овал почмаклар, нәфис детальләр шәһәргә бүген дә ямь өсти.

Фадей Мальков таләпчән һәм гадел кеше була. Җиргә бәреп ватылган бер кирпеч тә бөтен партияне кире кагу өчен җитә. Кирпечнең ныклыгы өчен, халык сөйләвенчә, йомырка да кушканнар: бер кирпечкә ике йомырка! Эш эзләп килгән кешеләр Мальков йортына агылган: эш тә, аш та, икмәк тә булган. Бүген дә шәһәрдә Мальков йорты, аның конторасы, шул чорда төзелгән мәгариф һәм идарә биналары сакланган.

Кызыл Ярдан — шәһәргә

Красноуфимск Кызыл Яр исемле татар авылыннан үсеп чыккан. Ул — крепость-шәһәр. Башта Красноярск дип атарга теләгәннәр, әмма исем кабатланмасын өчен Красноуфимскка тукталганнар. Шәһәр Уфа елгасы ярында урнашкан. Экскурсовод Наталья Полетаева сөйләвенчә, Уфа елгасының яше — миллион еллар белән исәпләнә, һәм ул бүген дә “тере” елга санала: чиста суда гына яши торган балыклар монда һаман да бар.

Шәһәрнең тагын бер үзенчәлеге — рифлы катламнар. Аларны шартлатып та, җимереп тә булмый. 300 миллион ел элек барлыкка килгән бу ташлар шәһәрнең үзенчәлекле геологик билгесе булып тора. Шушы катламнарда борынгы Геликаприон акуласының эзләре табылган, һәм ул Красноуфимск тарихының аерылгысыз өлешенә әверелгән. Хәзер бу акула сурәте шәһәр паркында да бар — балалар шунда рәхәтләнеп уйный.

Кыю хатын-кызлар шәһәре

Кызыл Уфа үзенең данлыклы шәхесләре, бигрәк тә көчле рухлы хатын-кызлары белән горурлана. Шуларның берсе — очучы Ираида Вертипрахова. Хатын-кызлар авиациядә сирәк чакта, ул Ил-62, Ту-134 самолетларын йөртә, хатын-кызлардан торган экипаж оештыра һәм алты тапкыр очу рекорды куя. Аның батырлыгын бер генә ир-ат экипажы да кабатлый алмый.

Пенсиягә чыккач, ул Мәскәүдән туган шәһәренә кайта, музейда аның барлык документлары саклана. Бүген Красноуфимск паркында очучы кызга һәйкәл куелган — соң булса да, лаеклы хөрмәт.

Тарихның авыр сәхифәләре

Шәһәр тарихы шатлыклы гына түгел, авыр битләрдән дә тора. “Тәфкиләү” көе белән бәйле тарих — шуның ачык мисалы. Котлымөхәммәт Мәмәтов (Тепкелев) исеме халык хәтерендә рәхимсезлек, җәбер-золым белән уелып калган. Аның эшчәнлеге шәһәр төзелешендә зур роль уйнаса да, халык газаплары белән бәйле бу исем монда артык телгә алынмый. Әмма тарихтан качып булмый.

Мәчет яктысы һәм бүгенге шәһәр

Бүген Красноуфимск — туристлар өчен ачык, матур итеп төзекләндерелгән шәһәр. Уфа елгасы яр буе, үзәк урамнар, храмнар һәм мәчетләр — барысы да кул сузымында. Татарлар белән руслар монда дус-тату яши, милли аш-су, гореф-гадәтләр саклана.

Кичке якта поезддан төшеп тә, төнге шәһәрне күрергә, иртән экскурсиягә чыгарга өлгердек. Иң истә калганы — төнге яктылыкта балкып торган борынгы мәчет. Агач мәчет урынына күтәрелгән кирпеч бина шәһәргә аерым бер нур өсти.

Гомумән, Кызыл Уфаны ошатып кайттык. Кечкенә генә шәһәр булса да, аның тарихы зур, рухы көчле. Милли җанлы дуслар, татар театры, борынгы урамнар — барысы да күңелне тарта. Кайттык кына кебек, ә күңел инде яңадан шунда ашкына.

Их, Кызыл Уфаларга тагын бер барсаң иде…