«Коллекциямдәге иң иске почта маркасы — 1876 елгы»

Маркалар җыю ничек башланды? Интернет булмаган чорда хат алышудан башлангыч алган мавыгу

Марканың кыйммәтлелеге анда чагылыш тапкан тарихи бер вакыйганың алдагы буыннар өчен әһәмиятле булуында. Филателист Альберт Кадыйров үзенең коллекциясендә ничә почта маркасы барлыгын белми. Исәпләгәнем юк, ди. Шунысы тәгаен — «Кол Шәриф» мәчетендәге Ислам мәдәнияте музеенда барган «Почта маркаларында ислам дөньясы» күргәзмәсендә аның 195 почта маркасы тәкъдим ителгән. 

— Альберт, почта маркаларын туплау фикере кайчан һәм ничек туды?

— Без үскәндә интернет, электрон почта һәм мессенджер кебек нәрсәләр әле юк иде, шуңа күрә маркаларны балачактан ук күреп беләбез. Мәктәпне тәмамлаганнан соң мин чит илгә укырга киттем, һәм өйдәгеләр белән бердәнбер аралашу чарасы ул вакытта хат алышу иде. Хатларны кәгазьгә язып, конвертка салып, маркалар ябыштырып җибәрә идек. Инде еллар узгач, гаилә архивында күп кенә маркалы хатлар һәм открыткалар табылды. Аларны ташларга кул күтәрелмәде. 

Хәзер инде бөтенләй башка бер заманада яшибез. Электрон китап-гәҗитләрнең һәм мессенджерларның кәгазьне һәм шуның белән бергә почта маркаларын да кеше тормышыннан кысырыклап чыгара баруын күзәтеп торабыз. Узган гасырларның шушы югалып барган тарихының бер өлешен булса да үземдә саклап калу теләге уянды. Шулай итеп маркалар җыя башладым.

Бу эшемне интернет та җиңеләйтте, чөнки башка шәһәрләрдәге һәм хәтта чит илләрдәге коллекционерлар белән элемтәгә керү, мине кызыксындырган маркалар турында сорап, шуларны карап сатып алу өчен озын юлга чыгу кирәклеге инде калмады. Моның өчен махсус форумнар һәм аукционнар булдырылган, сатып алынган нәрсәләрне өйгә ук почта белән китерттереп була.

Ислам мәдәнияте һәм тарихы мирасы

— Ни өчен коллекциягез нәкъ менә ислам культурасы һәм тарихына багышланган?

— Белемем буенча мин — тел белгече, шәрык һәм гарәп илләрендә укыдым, бала чагымда исә археолог булырга хыялланган идем. Шуңа күрә башта үземә якын һәм кызык булган тематикалардагы маркаларны җыйдым. Ул да булса: шәрык илләре телләре, культурасы һәм казанышлары. Аннары боларга борынгы язмалар, петроглифлар, мәгарә язулары, палеонтология, борынгы акчалар, борынгы табылдыклар килеп өстәлде.

Әмма мондый эчтәлекле маркалар, фәндә яңа ачышлар ясала барган, яңа табылдыклар табылган саен, гел чыгып торачак. Җирнең төрле почмакларында яшәүче һәм төрле телләрдә сөйләшүче мөселман халыкларының исламны һәм ислам кыйммәтләрен почта маркаларында ничек чагылдырулары исә — менә монысы инде чыннан да сакланып калырга тиешле мирас! Шуңа күрә миндә ике аерым коллекция бар: маркаларда гомум кешелек тарихы һәм ислам тарихы белән мәдәнияте. Ике коллекция дә гел тулыланып тора.

Иң кыйммәтле маркалар нинди?

— Иң борынгы яки кыйммәтле, яки иң сирәк марка кайсылары?

— Иң беренче марка 1840 елда Англиядә чыккан. Андый маркалар коллекционерлар арасында бүген бик кыйммәт бәяләнә. Миндәге иң иске марка 1876 елгы Госманлы чоры маркасы. Әмма марканың кыйммәтлелеге аның искелеге һәм сирәклегендә түгел, бәлки анда чагылыш тапкан тарихи бер вакыйганың замана кешесе һәм алдагы буыннар өчен әһәмиятле булуындадыр. Һәрхәлдә, минем өчен бу шулай.

Алай да, коллекциям ислам тарихы һәм мәдәниятенә багышланганга, андагы иң кыйммәтле маркалар да исламда иң бөек саналган нәрсәне — кешеләрнең хаклык өчен бердәм булуларын, мөселман өммәтенең кәгазьдә булса да бердәмлеген чагылдыручы маркалар. Моны без 1979-1980 елларда, һиҗри яңа 15 нче гасыр башлануы уңаеннан төрле мөселман илләре тарафыннан чыгарылган маркада күрәбез. Бу марканың дизайны гел бертөрле: уртасында гарәпчә «һиҗрәт» сүзенең беренче «һ» хәрефе, Мәккәдәге Кәгъбә, Мәдинәдәге пәйгамбәр мәчете һәм Коръәннән алынган «Шушы инде менә — сезнең бердәм өммәтегез...» сүзләре.

Әле интернет булмаган чакта җирнең төрле почмакларында яшәүче мөселманнарның һиҗри яңа гасырның башлануын билгеләп шундый марка чыгарулары 15 нче гасырдан соң да төрле халыклар күңелендә Аллаһ әмере, пәйгамбәр васыятьләре һәм мөселманнарның бердәмлек фикере яшәп килгәнлегенә бер күрсәткеч булып тора. Бу чыннан да тарихи бер мизгел.

Коръәндә Аллаһы Тәгалә безне тарихның гел кабатланып торачагы турында искәртә, тарихыбызны, каһарманнарыбызны, адәм балаларын фетнәгә төшерүче сәбәпләрне һәм шуларны безгә каршы кулланучы дошманнарыбызны яхшы белергә һәм хәтерләргә чакыра. Шуңа күрә мөселман илләре почта маркаларында чагылыш тапкан нәрсәләрнең тарихын белүне дә тарихыбызны һәм шуның белән бергә үзебезне дә яхшырак аңлауга, белүгә һәм тануга этәрүче бер сәбәп итеп күрәм.

Аннары халкыбыз һәм янәшәбездә яшәүче башка милләт һәм дин кешеләре арасында үз тарих һәм диннәрен юньләп белүчеләр дә бик әз. Ә бит без бер җәмгыятьтә, бер җирлектә яшибез. Күргәзмәләр оештырып, уртак тарихыбыз, асыл кыйммәтләребез, ялгыш һәм казанышларыбыз турында сөйләүне дә мин мәдәни һәм рухи тормышыбызның сыйфатын арттыручы бер шөгыль итеп күрәм. Коллекционер өчен иң авыры коллекциядә булмаган маркаларны эзләп табу.

— Бездә филателистлар күпме? Алар белән элемтәдә торасызмы?

— Казанда филателистлар бар, әмма күп түгел. Мәскәү, Петербург, Ульяновск кебек шәһәрләрдә аларның саннары күпкә артыграк. Россиядә 50 меңгә якын филателист һәм 1994 елдан эшләп килгән Россия Филателистлар берлеге бар. Шәхсән мин Казанның ике филателисты белән таныш.

Аларның берсе — Таһир Мөхетдинов. Ул Казан губернасы почта тарихы белән кызыксына, бу җирлектә революциягә хәтле чыккан марка һәм штемпельләр җыю белән җитди мавыга, төрле халыкара бәйгеләрдә катнаша. Икенчесе —Максим Егоров, ул белеме һәм һөнәре буенча биолог, аның маркалар коллекциясе төрле тыюлыкларга багышланган. 

— Сезнең бит әле Коръән тәрҗемәләре һәм тәфсирләр коллекциясе дә бар

— Иң күп укыган китабым — Коръән һәм аның төрле телләрдәге тәрҗемә һәм тәфсирләре. Татар һәм рус телләрендә чыккан Коръән тәрҗемәләре һәм тәфсирләрне дә җыям. Мин белемем буенча телче, тәрҗемәчелек белән дә шөгыльләнәм. Студент чагымда «Әл-Гаср» һәм «Йосыф» сүрәләренең тәрҗемә һәм тәфсирләрен язып, өйгә хат белән җибәргәннәремне хәтерлим. «Әл-Гаср» сүрәсе 1999 елда басылып та чыккан иде, «Йосыф» сүрәсенең кулъязмасы исә гаилә архивында табылмады.

— Укучыларыбызга теләкләрегезне дә җиткерсәгез иде.

— Күргәзмәләргә йөрегез. Китап укыгыз, кызыксыныгыз, эзләнегез. Дөнья безнең белән башланмады, безнең белән бетмәячәк тә, шуңа күрә җир йөзендә нык һәм горур басып йөрү өчен, килеп чыгышыбызны, тарихыбызны яхшы белеп, тарихтагы дәресләр белән гыйбрәтләнеп яшәргә кирәк.