Шәһри Казан

Юксындырасың...

Яшь вакытта яшьнәдем, көчле вакытта күкрәдем; Яшьнәмим дә, күкрәмим дә –  утыз инде күкрәгем... Марс Макаров та безнең арабызда ел ярым юк инде. Исән чагында, нәкъ Тукай әйткәнчә, күкрәде... Заманында бик популяр музыкант, баянчы, композитор, Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе булды. 

Марс Макаров 1939 елның 28 октябрендә Биләр районы (хәзер Нурлат районы) Чурабатыр авылында дөньяга килә. Әтисе 1942 елны һәлак булгач, әнисе – Мария Никитина, өч баласын ияртеп, үзенең туган авылына – Биләрдән әллә ни ерак булмаган Чурабатырга күченеп кайта.


Марсның музыкага булган сәләте биш-алты яшьләрдә ачыла башлаган. Авыл халкы сөйләве буенча, әтисе гармунда бик матур, моңлы уйнаган. Әнисе тегү машинасы янында кием-салым теккәндә әкрен генә җырлап утыруын Марс яхшы хәтерли иде. Әнисе клуб үзешчәннәре арасында төрле кичәләрдә, спектакльләрдә дә катнашкан. Мирхәйдәр Фәйзинең «Галиябану» музыкаль драмасын авыл сәхнәсендә куярга булалар. Әнисе Мариянең шушы спектакльдә Галиябану ролен нәкъ тормыштагыча башкаруын горурланып сөйли иде Марс. 


Марс Макаровның көйгә-моңга, музыка дөньясына тартылуы, һичшиксез, әнисенең җырлавы һәм гармунда өздереп уйнавы белән бәйле. «Урман кызы», «Без кабызган утлар», «Һаваларда йолдыз», «Кошлар кебек» җырлар колагында һаман да әнинең челтерәп аккан чишмә тавышын хәтерләтте аңа.


Гармунда беренче отып алган көе, әгәр ялгышмасам, «Сания апа суга бара» җыры була. Шомара төшкәч, «Барыня»ны уйный башлый. Шуннан соң гармунын төрле кичәләргә, кышларын чыршы бәйрәменә, аулак өйләргә, хәтта туйларга да алып бара башлый. 


Музыкаль тәрбия алу хыялы балачагыннан ук башлана аның. 1954 елда әниләре, тәвәккәлләп, өч баласын ияртеп, Казанга кузгала. «Безнең бәхеткә, яхшы кешеләр очрап торды. Туганнар да, таныш-белешләр дә сыендырдылар, ашау-эчү, кием-салым белән дә ярдәм иттеләр», – дип сөйли иде Марс.
Казанга күченеп килүгә, шул вакытларда шактый популяр булган Рәис Сафиуллин белән таныша Марс. Ул, Рәис абыйның өенә йөреп, баян буенча дәресләр ала башлый. «Безгә – Рокыя Ибраһимова һәм Мөхтәр Әхмәдиевләрнең уйнавын тыңлап үскән малайларга – Рәис Сафиуллинның халык көйләрен төрле вариацияләрдә уйнавы гаҗәеп бер яңалык булып тоела иде», – дип сөйли иде үзе. 
1958 елда Марс Казан музыка училищесына кабул ителә. Баян бүлегендә укытучысы Виктор Седяков аңа рус халык көйләрен үзләштерергә ярдәм итә. Училищеда Ильяс Шәрипов белән таныша. Шәрипов баянчылар триосы оештыра. Шушы трио йогынтысында, Марс укыган вакытларда ук ялгыз (соло) радиога языла башлый. Ә җитди иҗат юлы халык көйләрен баян өчен эшкәртүдән башлана. Беренче яратып башкарган әсәрләре – татар халык көйләре: «Кошлар кебек», «Алтын-көмеш», «Егетләр биюе», «Минзәлә», композитор әсәрләре – Салих Сәйдәшевнең «Совет Армиясе маршы», Арам Хачатурянның «Кылычлар белән бию», Ифрат Хисамовның «Бәрәңге», Александр Ключаревның «Каприччио»сы була.

 
1962 елда училищены уңышлы тәмамлаган Нәсин Вилданов белән Татарстан җыр һәм бию ансамбленә эшкә киләләр. Ансамбльдә эшләве иҗатының башлангыч этабына зур йогынты ясый. Ә җыр язу теләге көйләрне баян өчен эшкәртүдән башлана. «Киек казлар» дигән беренче җыры – шуның ачык мисалы. Мәрхүм шагыйрь Хәсән ага Туфанның байтак еллар Сталин концлагерьларында җәфа чигеп, ачы йөрәк сагышы белән язылган лирикасы, күрәсең, аңа нык тәэсир иткәндер. Җыр ансамбль солисты Нәфисә Василова (Анастасия Васильева) тавышына яраклаштырылып, махсус радиога языла. Хәсән Туфан, җырны ишеткәннән соң, Марсны эзләп, өйләренә бара. Үзе белән алган шигырьләре тупланган китабында: «Марс энем, бу шигырьләргә дә игътибар итәрсең әле, бәлки киләчәктә популяр җырлар булып китәрләр», – дип, аңа култамгасы белән китабын бүләк итә. Шулай «Ай чыга Арча кырыннан», «Агыла да болыт агыла», «Каеннар көтәләр», «Барган саен еллар җылырак», «Юксындырсаң нишләрмен?» шигырьләренә җырлар языла. 

Реклама


Баян өчен язылган әсәрләренә килгәндә, «Якташлар биюе», «Вальс-экспромт», «Юмореска» кебек пьесалары; Исмай Шәмсетдиновның «Биләр яшьләре» җырына эшкәртмәсе, Заһид Хәбибуллинның «Себер татарлары биюе», Вәсил Хәбисламовның «Җиз кыңгырау моңнары»на импровизация; «Каз канаты» көенә вариация; «Минзәлә», «Кичке авыл» һәм башка шундый көйләрне баян өчен эшкәртүләрен аерым атап үтмичә мөмкин түгел. 


Җәүдәт Фәйзи, Александр Ключарев, Рөстәм Яхин, Исмай Шәмсетдинов кебек олпат композиторларыбызның аңа карата булган җылы мөнәсәбәте иҗатында зур бер этәргеч була, үз-үзенә ышанычын тагын да арттыра. 


Наҗар Нәҗми шигыренә «Көзге романс», Сибгат Хәким шигыренә «Ни сөйли урман?», Гамил Афзал шигыренә «Татарстан таңнары» (бәйгедә икенче премия алган җыр), Клара Булатова шигыренә «Кыңгырау чәчәкләре», Әнгам Атнабаев шигыренә «Уралым», Рәдиф Гаташ шигыренә «Язгы ташу», Зиннур Насыйбуллин шигыренә «Кара шәле килә сөйрәлеп», Гөлшат Зәйнашева шигырьләренә «Минем иркәм биюче», «Самавыр», Мәхмүт Хөсәен шигыренә (миңа атап язган) «Иң кадерлем син генә» җыры иҗатының төп өлешен алып тора. Кызганыч ки, хәзерге эстрада җыр сәнгате бик тирән кризис кичерә, үзенең кыйбласын югалтып, упкынга тәгәри кебек. Зәңгәр экраннарда да төссез, бер көнлек «җырлар» культ алды. Профессионал дигән төшенчә югалып бара...


1966 елда Марсның халык көйләренә эшкәртмәләре җыентыгы дөнья күрә. Ул югары уку йортлары өчен иң кулай җыентыклардан санала. Балетмейстер Гай Таһиров белән берлектә, «100 бию» дигән китап чыгаралар. Республикабызның төрле вакытлы басмаларында басылган публицистик истәлекләрен туплаган «Сәнгатебез йолдызлары» (2011 ел) исемле китабын бастыра. Соңгы елларда аның иҗаты тулаем әдәби юнәлешкә борыла. Һәрдаим газета-журналларда аның шигырьләре чыга. Ул икенче китабын әзерли башлый. Шигырьләре, истәлекләре, халык арасында популяр булган җырларын шигъри мәрсияләрен туплап, «Кайтаваз» (2016 ел) дигән китабын матбугатка тапшыра һәм икенче көнне үк хастаханәгә ята. 2016 елның 16 мартында баш миендәге яман шештән вафат була. Китап үзе үлгәч дөнья күрә.


Музыка дөньясында баянчылар арасында халык көйләренә эшкәртмәләр белән шөгыльләнүчеләр бар. Әмма үзлегеннән симфония алымнарын өйрәнеп, зур күләмле симфоник оркестрга симфонияләр язу гармунчылар арасында гомумән юк. Марсның алты кисәктән торган симфониясе өч-дүрт ел инде Татарстан мәдәният министрлыгы китапханәсендә тузан җыеп ята. Аны бастырырга кирәк дигән кеше дә, акча да юк. Туган төбәге Нурлат шәһәрендә дә акча янчыгы сай. Марс Макаровның туган авылы Чурабатырда мемориаль тактаны куйдыруны да сузып киләләр.
Иҗатчы шәхес соранып йөри алмый ул, аңа иҗат итү өчен мөмкинлекне генә тудырырга кирәк. 

Фирдания Макарова.

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
  • 23 января 2018 в 14:30
    «Шәһри Казан» журналисты – җиңүче! Бүген Ветеринария һәм фитосанитария күзәтчелеге федераль хезмәтенең Татарстан буенча идарәсендә “Электрон ветеринария сертификаты. Продуктлар куркынычсызлыгы һәм сыйфатының яңа дәрәҗәсе” бәйгесенә йомгак ясады.
    22
    0
    0
  • 23 января 2018 в 14:06
    Фирзәр Мортазин һәм Салаватны нигә «ир белән хатын кебек» диләр? Бу көннәрдә Фирзәр Мортазин зурлап, “Пирамида” концертлар залында 60 яшен билгеләп үтте. Тамашаның масштабын һәм анда кемнәр катнашканын, ул көнне интернеттагы фотоларга күз салсаң, барын да чамалап була иде.
    42
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:52
    Илдус Нафиков: «Кирәк булса, җинаять эше дә ачарбыз!» Өлешләп түләүчеләр, банк белән бәйле кризис, ришвәтчелек, татар теле мәсьәләсе... Татарстан прокуратурасының еллык коллегиясендә күпләрне борчыган әлеге темалар күтәрелгән. Республика прокуроры Илдус Нафиковның җитди чыгышыннан күпләр киеренкелектә калган.
    58
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:25
    Казанда ике автобус катнашындагы һәлакәттә 7 кеше зыян күргән Бүген 7.20дә Ямашев проспектындагы 115нче йорт каршында 60нчы һәм 10нчы автобуслар бәрелешкән.
    73
    0
    0
  • 23 января 2018 в 11:15
    Атна башы буранлы, атна ахыры салкын булачак Республикада буран алдагы тәүлекләрдә дә дәвам итәргә мөмкин. Татарстан актив циклон йогынтысы астында калган.
    64
    0
    1
  • 22 января 2018 в 16:22
    Рәссам, карикатурачы Илдус Әҗемов: «Үзеннән-үзе көлә белмәгән кеше – ярты кеше ул» Табиблар, 17 минут көлү гомер озынлыгын бер елга арттыра, ди. Танылган рәссам, карикатурачы, шаржлар остасы Илдус Әҗемов та шул фикердә. Югыйсә, гомерен тулысы белән юмор, сатирага багышлап, татарларның бердәнбер сатира журналы булган «Чаян»ны чыгаруда 35 елга якын катнашыр идеме соң ул.
    70
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:48
    Әзәрбайҗан кухнясы: кадерле кунаклар килгәч кенә әзерләнә торган садж әзерләүне АДЫМЛАП ӨЙРӘТҮ Әзәрбайҗан кухнясы башкалардан яшелчәләр белән пеше­релгән итле ризыкларга бай булуы белән аерылып тора. Аларның күбесе махсус савытларда әзерләнә. Ипи урынына кулланыла торган чурекны - тандырда, питины - балчык чүлмәктә, пылауны - казанда, ә менә саджны шул ук исемдәге табада пешерәләр. Утта яралган ризык «Хан Булак» рестораны шеф-­повары Руслан Гурбанов белән...
    140
    0
    0
  • 22 января 2018 в 15:41
    «ҮЛГӘНЕҢНЕ КҮРСӘМ ИДЕ...» – Балам, син яшь кеше әле. Яшьлек кызулыгы белән кайчак әллә ниләр әйткән чаклар була, берүк, уйлап сөйләш. Бигрәк тә балаларыңа ямьсез сүзләр әйтә күрмә, алар каргыш булып әйләнеп кайтачак. Ана рәнҗешеннән, ана каргышыннан да куркыныч нәрсә юк, - диде Пенсия фондында чиратта торганда сүз алышып киткән Эльмира апа.
    384
    0
    0
  • 22 января 2018 в 14:26
    Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озаттылар (ФОТОРЕПОРТАЖ) Бүген Казанның Актерлар йортында Татарстанның Беренче Президенты Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы булган Михаил Козловскийны соңгы юлга озаттылар.
    138
    0
    0
  • 22 января 2018 в 12:54
    Коръән мәҗлесен туй төсле итеп уздыру кирәкме? Танышымны Балык Бистәсе районының бер авылына Коръән мәҗлесенә чакырганнар иде. Мәҗлес бик матур үтте, әмма күңелемне бер нәрсә генә тырнап тора, ди. Артыгын кылана бугай безнең халык, дип, бер дә иренмичә мәҗлескә әзерләнгән ризыкларның берсен дә калдырмыйча санап-тезеп күрсәтте ул:
    569
    0
    4
  • 22 января 2018 в 12:30
    Илсөя Бәдретдиновага кияүгә чыгарга тәкъдим ясаганнар! (ВИДЕО) Кичә Балтачта Илсөя Бәдретдинова концертында бик кызык хәл булган. Илнур исемле ир-ат җырчыга кияүгә чыгарга тәкъдим ясаган. Тәкъдимгә җырчы нәрсә дип җавап биргән? Үзеннән сораштык.
    1656
    0
    1
  • 22 января 2018 в 11:30
    Балаларны «пәрәвез» челтәреннән ничек аерырга? Балага тугач ук уенчык урынына фәлән меңлек кесә телефонын тоттыру гадәткә кереп бара. Бала әти-әнигә комачау итмәсен һәм еламасын гына. Кызганыч, моның бала сәламәтлеге өчен куркыныч икәне турында уйлап та карамыйбыз.
    131
    0
    0
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озатудан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә легендар җырчы Әлфия Авзалованың тууына 85 ел тулуга багышланган искә алу концертынан ФОТОРЕПОРТАЖ 15.01
  • Эт елында этләр җигеп... (Горки-Әмәт урман паркыннан фоторепортаж)
  • Казанда Үзәк чыршы ачылды
  • Пенсия фонды үтеп баручы елга йомгак ясады
  • Черек күлдә шугалак ачылды
  • Президент чыршысыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Чаңгылы якшәмбе
  • Казанның Аккош күлендә күңелле ял
  • Дәүләт Советы сессиясеннән ФОТОРЕПОРТАЖ 21.12.2017
Соңгы комментарийлар
  • noname
    22 января 2018 в 17:16
    Бүген бер танышым "Шәһри Казан" сайтында сиңа комментарий язганнар, ә син җавап та бирмисең, дип шелтәләгәч, кереп караган идем дә, менә, гаебемне төзәтәм. Рәхмәт игътибарыгыз, сүзләрегез өчен! :) Кайчандыр Альберт абый безне чак кына укытып алган иде, махсус курс буенча керде. Шул дәресләрдән тыш аның белән аралашырга туры килмәде, шуңа да сез язган фикер минем өчен гайре көтелмәгән бер яңалык булды. "Әдәбиятчы" да дигән сүзләрегездән соң... үзегезне дә таныйсы килү теләге уянып калды) Мөмкин булса, языгызчы. Монда булмаса, ВКда яисә Фейсбукта - личкага. Шат булыр идем)
  • noname
    22 января 2018 в 14:47
    Исэнмесез Фирзэр Абый. Мин сезне бик хормэт итэм, жырларыгызны бик яратам. Авылны яратып сойлэвегез , сезгэ хормэтемне тагы да арттырды. Сезне юбилиегыз белэн котлыйм. Ижатыгызда унышлар, сэламэтлек телим.
  • noname
    22 января 2018 в 09:11
    Себехэналла мэшэалла куз тимэсен.молодец.Килэчэктэдэ зур унышлар насыйп итсен Раббым бер Аллам.Мин бик шат безнен татар кызыбызнын зур унышларына.Саулык бэхет тыныч хэерле бэракэтле гомер насыйп итсен Раббым бер Аллам сина Алинэ.
  • noname
    19 января 2018 в 23:18
    Өч һәм аннан да күбрәк баласы булганнарга 6 яшь тулганчы дарулар алу өчен 125 сум, коммуналь хезмәтләр, фатир өчен түләүләрдә 30 процент ташлама, мәктәп укучыларына, студентларга юлда йөрү өчен 282 сум дәүләт ярдәме каралган. Балалар бакчасына 50 процент ташлама белән түли аласыз. Түләгән сумманың бер өлеше компенсацияләнә. Гаиләдәге уртача айлык керем бер кеше башына 20 мең сумнан азрак булганда,өстәмә компенсация каралган. Биш һәм аннан да күбрәк баласы булганнар "Ана даны" медаленә ия була ала. Бу очракта һәр бала исәбеннән 5000 сум акча бирелә. Татарстан Президенты карары белән тиздән гамәлгә керәчәк авылдагы балалы гаиләләр өчен пособие турында әлегә төгәл генә мәгълүмат юк. Җитәкчеләр 1 февральгә кадәр барысы да ачыкланыр, дип вәгъдә итәләр.Әлеге пособиегә кагылышлы яңалыкларны "ШК" газетасыннан һәм сайтыннан күзәтеп бара аласыз, шулай ук теркәлү урыны буенча социаль яклау бүлегенә мөрәҗәгать итсәгез дә була. Хөрмәт белән,"ШК" газетасының бүлек мөхәррире Эльвира Мозаффар.
  • noname
    20 января 2018 в 11:13
Интервью
  • 23 января 2018 в 14:30
    «Шәһри Казан» журналисты – җиңүче! Бүген Ветеринария һәм фитосанитария күзәтчелеге федераль хезмәтенең Татарстан буенча идарәсендә “Электрон ветеринария сертификаты. Продуктлар куркынычсызлыгы һәм сыйфатының яңа дәрәҗәсе” бәйгесенә йомгак ясады.
    22
    0
    0
  • 15 января 2018 в 11:44
    Пенсиягә быел да 5000 өстәп түләнә дисәләр, нишләргә? Татарстанда пенсиягә 5 мең сум өстәмә түләүләр вәгъдә итеп шалтыратулар саны арткан.
    463
    0
    0
  • 15 января 2018 в 11:19
    Кеше бәхетсезлегендә бәхет корып буламы? Ата-ана өчен бала – бәгырь ите, диләр. Туганда кендек җепләре белән бәйләнгән ана белән бала арасы исә бүген дә галәмнең ачылып бетмәгән сере, табышмагы булып кала бирә.
    371
    0
    1
  • 15 января 2018 в 10:56
    Балтач районы Норма авылы мәктәбен ни өчен «кытай стенасы» белән тиңлиләр? Иң күп үзгәрешләр мәктәптә була дисәм, ялгышмамын кебек. Әле бер реформа, әле икенчесе, ул арада тикшерүләр килеп җитә. Бер уйласаң, мәктәп тормышы моннан башка да гел кайнап тора. Укытучылар, балалар, әти-әниләр яшәешенә, кәефенә дә бәйле әле ул. Хәтта мәктәпне тәмамлап чыкканнан соң да беркем дә аннан тулысынча аерылып бетми. Матур истәлекләр, классташлар, белем биргән укытучыларың гомер буе синең белән. Ул арада балаларың мәктәп сукмагына баса, аннан соң оныклар...
    285
    0
    1