Җәй көне эшкә урнашкан үсмер нәрсәләрне белергә тиеш?

Әмма балигъ булмаганнарны эшкә урнаштыруның үз кагыйдәләре бар. Кайсы яшьтән эшләргә ярый? Ничә сәгать эшләргә мөмкин? Нинди эшләр тыела? Әти-әни ризалыгы кирәкме?

Әлеге һәм башка сорауларга адвокат Марат Гайнуллин җавап бирә.

– Ничә яшьтән рәсми рәвештә эшкә урнашырга мөмкин?
– Россия хезмәт кануннары буенча хезмәт килешүен гадәттә 16 яшьтән төзергә мөмкин. Әмма кайбер очракларда иртәрәк тә эшләргә рөхсәт ителә.

14 яшькә кадәр балалар театр, кино, цирк, концерт оешмаларында иҗади эшчәнлек белән генә шөгыльләнә ала. Мәсәлән, фильмда төшү, спектакльдә катнашу, спортчы буларак чыгыш ясау мөмкин. Әмма моның өчен әти-әнинең язмача ризалыгы һәм опека органының рөхсәте кирәк.

14 яшьтән 15 яшькә кадәрге үсмерләр укудан буш вакытта җиңел хезмәт башкара ала. Эш сәламәтлеккә зыян китерергә һәм укуга комачауламаска тиеш.

15 яшьтән инде яшүсмер хезмәт килешүен үзе төзи ала, ләкин моның өчен мәктәпне тәмамлау, укуны башка формада дәвам итү яки белем алуны канун нигезендә туктату кебек шартлар үтәлергә тиеш.

– Җәй көне балаларны нинди эшләргә алырга мөмкин?
– Балигъ булмаганнар гадәттә куркынычсыз һәм физик яктан авыр булмаган эшләрдә хезмәт куя ала. Мәсәлән: курьер; промоутер; парк, лагерьда ярдәмче; документларны тәртипкә китерүче; китапханә, музей хезмәткәре ярдәмчесе; яшелләндерү эшләре; кафе яки кибеттә ярдәмче вазифалар.
Ләкин эш үсмернең сәламәтлегенә зыян китермәскә тиеш.

– Балигъ булмаганнарга нинди эшләр тыела?
– Канун буенча үсмерләрне: зарарлы һәм куркыныч җитештерүдә; төнге клубларда; хәмер һәм тәмәке сату белән бәйле эшләрдә; җир астында; авыр физик хезмәттә; наркотик матдәләр белән бәйле өлкәләрдә эшләтергә ярамый.
Моннан тыш, аларны: төнге сменага; командировкага; өстәмә эшкә; вахта ысулы белән эшкә җибәрү дә тыела.
Ягъни эш үсмернең сәламәтлегенә дә, психикасына да зыян салмаска тиеш.

– Үсмерләр ничә сәгать эшли ала?
– Балигъ булмаганнар өчен эш вакыты кыскартылган.
16 яшькә кадәрге балалар: каникул вакытында атнага 24 сәгатьтән артык эшли алмый; көненә якынча 4–5 сәгатьтән артык эшләү рөхсәт ителми.
16 яшьтән 18 яшькә кадәр: атнага 35 сәгатькә кадәр; көненә 7 сәгатьтән артык түгел.
Әгәр үсмер укый да икән әле, эш сәгате тагын да кими.

– Эшкә урнашканда нинди документлар кирәк?
– Гадәттә түбәндәге документлар сорала:
паспорт яки туу турында таныклык;
СНИЛС;
медицина белешмәсе;
мәктәптән белешмә;
хезмәт кенәгәсе (булса);
әти-әнинең язмача ризалыгы.
14 яшькә кадәрге балалар өчен опека органының рөхсәте дә мәҗбүри.

– Балигъ булмаганнар белән хезмәт килешүе мәҗбүриме?
– Әлбәттә. Кызганыч, кайбер эш бирүчеләр үсмерләрне рәсми рәвештә теркәмичә генә эшләтергә тели. Бу канунны бозу.
Хезмәт килешүендә: эш вакыты; хезмәт хакы; вазифалар; ял көннәре күрсәтелергә тиеш.
Рәсми килешү булганда гына үсмернең хокуклары яклана.

 – Җәй көне балаларны эшкә җәлеп иткәндә иң еш очрый торган хокук бозулар нинди?
– Иң киң таралган очраклар: рәсми килешү төземәү; артык озак вакыт эшләтү; хезмәт хакын вакытында түләмәү; куркыныч эшләргә җәлеп итү.
Әти-әниләргә, үсмерләргә дә документларны игътибар белән уку мөһим.

– Әти-әниләргә нинди киңәш бирер идегез?
– Иң мөһиме баланың хезмәт хокукларын аңлату. Үсмер акча эшләргә өйрәнсен, әмма сәламәтлеге һәм иминлеге беренче урында булырга тиеш.

Эш урыны рәсми булсын, хезмәт килешүе төзелсен, эш сәгатьләре канун кысаларында гына билгеләнсен. Шул чакта җәйге эш тә файдалы тәҗрибәгә әйләнәчәк.