Бөек Җиңүдә татарлар эзе дә бар

– Бөек Ватан сугышы чоры турында инде бик күп хезмәтләр язылган, сезнең «Җиңү календаре»нең уникальлеге нәрсәдә? 
– Сез хаклы, Бөек Ватан сугышына, 1960 еллар уртасыннан башлап,  илебезнең фәнни һәм фәнни-популяр тарихи әдәбиятында зур игътибар бирелә. Татарстан Бөек Ватан сугышы тарихын өйрәнү ягыннан бәхетле: 1970 еллар ахыры – 1980 еллар башында бу юнәлештәге 2 фундаменталь монография басылып чыкты: берсе фронт, икенчесе тыл буенча. Аларның авторы –  Җәмил Гыйльманов. Ул 1944 елда Чехословакия территориясендәге сугышларның иң кызган вакытында фронтка эләгә. Фронттан кайткач, үзен тарих фәненә багышлый, фәнни эзләнүләренең темасы итеп «Татарстанның сугыш елларына керткән өлеше»н сайлый.
Җәмил Гыйльманов эшен аның иң яхшы укучысы Айсылу Кәбирова дәвам итә, ул советтан соңгы чорда Бөек Ватан сугышы буенча берничә фәнни китап бастырып чыгара.
Кызганычка, 2020 елда ул вакытсыз вафат булды, һәм безнең Яңа тарих бүлегендә Бөек Ватан сугышы буенча тикшеренүләр юнәлеше йомшарып калды. Әмма Бөек Җиңүнең 80 еллыгыннан без читтә кала алмадык. Бүгенге көндә Бөек Ватан сугышы темасының шактый тулы яктыртылуын исәпкә алып, без эксклюзив – календарь формасындагы фәнни-популяр китап төзергә булдык. Һәр көн Бөек Ватан сугышы елларында Татарстан тарихын, теге яки бу татарстанлы, татарның фронтта яисә тылдагы язмышын чагылдыра. 

– Ни өчен нәкъ менә календарь формасы сайланды? 
– Бүген календарь формасы, минемчә, бик актуаль. Татар халкының китап нәшрияты тарихында календарьлар мөһим урын алып торган. Бу уңайдан Каюм Насыйриның тематик тарихи-мәдәни альманахлардан торган атаклы календарьларын искә төшерергә мөмкин. Шуңа күрә безнең календарь – билгеле бер дәрәҗәдә традицияләргә хөрмәт, татар халкының мәдәни чыганакларына әйләнеп кайту.
Икенче яктан, безнең мул иллюстрацияле календарь стиле буенча яшьләр арасында популяр булган комиксларга охшаган. Аны теләсә кайсы биттә ачып, Бөек Ватан сугышы елларындагы Татарстан һәм татар тарихыннан ниндидер истәлекле факт белән танышырга мөмкин. Календарь калын китап сыйфатында тәкъдим ителсә дә, аны башыннан ахырына кадәр уку мәҗбүри түгел. Анда популяр формада бәян ителгән, чорны эмоциональ яктан төгәл чагылдырырга мөмкинлек биргән истәлекләр, фактлар урын алган.

–Календарь өчен материал туплаганда нәрсәләргә игътибар ителде?
– Календарь өчен материал сайлап алганда, без фронттагы батырлыкларга, фаҗигале югалтуларга, сәнәгатьнең һәм авыл хуҗалыгының төрле тармакларындагы фидакарь хезмәткә, җиңүгә илһам биргән фән, әдәбият һәм сәнгатьнең өлешенә, кырыс көндәлек тормышка игътибар иттек. Шул ук вакытта басмада 1941-1945 еллардагы икътисади һәм мәдәни казанышларга да  урын бирелә. Мәсәлән, анда Бөтендөнья һәм Бөтенсоюз дәрәҗәсендәге фәнни ачышлар, спектакль премьералары, сәнгать эшлеклеләренең яңа әсәрләр иҗат итүләре яктыртыла.

–Сугыш чоры материалларын көнен-көнгә туплау, бер-берсе белән бәйләү бик күләмле эш. Моны ничек башкарып чыга алдыгыз? 
 – Иң башта басылган әдәбиятны, вакытлы матбугатны өйрәнеп, даталар исемлеген төзү эше алып барылды. Әйтергә кирәк, материалны 366 куш биткә бүлү, һәр көнгә азмы-күпме бер үк күләмдә материал туры китерү җиңелләрдән булмады. Кайбер көннәргә бәйле материал бик күп иде, кайберләре исә – мәгълүматка сай, бөтенләй буш калганнары да бар иде. Кайбер бик мөһим материалларны урнаштыруда кыенлыклар булды: конкрет датасы булмау сәбәпле, бик күп чыганакларны кат-кат өйрәнергә туры килде. Узган елның октябрь аеннан башлап, бүлегебез хезмәткәрләре, башын күтәрмичә, шимбә-якшәмбеләрсез, бәйрәмнәрсез Җиңү календаре өстендә эшләде. Бүгенге көнгә ул тәмамланган. Иллюстрацияләр, исемлек, географик, төшенчәләр һәм библиографик күрсәткечләр белән бергә күләме якынча 800 бит тәшкил итә.

– Җиңү календарен татар телендә дә булдыру нияте бармы?
– Календарьны татар теленә тәрҗемә итүне әлегә планлаштырмадык. Ләкин татар фронт газеталарыннан материал биргәндә без татарча текстны китерәбез һәм янәшәсендә тәрҗемә бирәбез. Киләчәктә, Календарь кызыксыну уятса, аны тулыландырылган рәвештә, шул исәптән татар телендә дә бастырып чыгарырга мөмкин булачак.

Гүзәл Камалова.