Төнлә исә җирле халык аларның гәүдәләрен күмгән. Озак еллар узганнан соң, елганың ташуы сәбәпле, әлеге солдатларның сөякләре чыккан. Аларны нәкъ менә авыл башлыгы Айрат Галимов яшь вакытта үз күзләре белән күргән. Шунда сельсоветка барып, әйдәгез, башкарак җиргә күмеп куйыйк дигән тәкъдим белән җитәкчелеккә чыкканнар. Хәзерге вакытта шул Брустанка елгасыннан ерак түгел җирдә атып үтерелгән биш Кызыл Армия солдаты хөрмәтенә һәйкәл тора. Соңрак Айрат Галимов белән аны карап та килдек. Әлеге Казан-Уфа олы юлы Аю авылы аша узгачтын, күп кенә сугыш җилләре монда килеп җиткән, хакимият алмашынуын да җирле халык иң беренчеләрдән сизә торган булган. Роза Гыйльфанова тагын бер кызыклы факт әйтеп узды. Аның белдерүенчә, Явыз Иван үзенең гаскәре белән күрше авылга кадәр барысын да чукындырып килгән, әмма Аюга җитәрәк кенә патшага ниндидер хәбәр ирешеп, ул кире борылып киткән. Шул сәбәпле җирле татарлар үз динендә дә калган, авыллары да сакланган.
Авыл хәтта картада аю формасында ясалган. Моны иҗтимагый үзәкнең эчендә урнашкан стендны күреп белдем. Вәсилә Әхтәмҗанова белән сөйләшә торгач, Аю һәм Куян гына түгел, элегрәк Минзәлә районында Кәҗә һәм Ябалак исемле авылларның да булуы билгеле булды. Шуның берсен урыска сатканнар, ә икенчесенә урыслар төпләнеп, татарлыгын югалткан. Милләттәшләребез тирә яктагы авылларга таралганнар, шул исәптән Аюга да. 1940 елларга кадәр аны бөтенләй Медведево дип тә йөрткәннәр икән. Соңрак урамга чыгып, элеккеге Казан-Уфа юлын чыгып карадык. Чыннан да, юл туп-туры, кайсы ягына карасаң да, еракка кадәр күренә, димәк заманында олы трасса булуына ышанабыз инде.
Шул арада төзелеп килә торган мәчет янына килеп җиттек. Аны авыл халкы һәм хәйриячеләр көче белән торгызалар. Аю авылының имам-хатыйбы Рәфкат хәзрәт Ялалов сүзләренчә, монда иске мәчет бар барын, әмма ул 90нчы елларда бернинди дә шартлар тудырылмыйча документларсыз төзелгән, хәзер инде аның вакыты чыккан. Яңа бинада исә аерым хатын-кызлар бүлмәсе, мәҗлесләр уздыру залы, тәхарәтханәсе булачак.
— Мәчеткә кеше йөриме соң?
— Халык булмаса, аның кирәге юк, шуңа күрә файдасын күрү һәм күбрәк авылдашларны иманга тарту максатыннан төзибез инде. Пандемия чорында йөрүчеләр кимеде, әмма җомгаларны атна саен уздырабыз, – диде хәзрәт.
— Сез шушы авылда тудыгызмы? Аю дигән исем йөртүче авылда яшәве ничек соң?
— Мин яшьтән Чаллыга киттем, авылыма пенсиягә чыккач кына кайттым. Һәр бака үзенең сазлыгын мактар дигәнме әле халык, шуңа күрә дә минем өчен Аюдан да якынрак һәм матуррак җир юк. Исеме ни өчен бирелүе мөһим түгел бит аның, киләчәге зур, авылы тыныч, халкы иманлы булсын, – диде Рәфкат хәзрәт.
Шуннан соң без Аю авылында рәхәтләнеп, җир җимертеп яшәүче Нәбиуллиннар гаиләсенә килдек. Безне Зөлфидә апа елмаеп каршы алды, үзләренең горурлыгы булган, хуҗалыкларында үсә торган виноградларның өч сортын әзерләп куйган. Әлеге җимешне 2001 елдан бирле үрчетәләр икән, иренең сеңлесе үсентесен алып кайтып биргән булган, шуннан бирле аның мәйданы нык арткан. Соңгы ике елда уңышы әлләни булмаган, быел исә шәп күренә. Янтарный һәм алешинкин дигән виноградларны бакчада ук авыз итеп карадым. Дөресен әйтим, кибетнекенә караганда тәмлерәк.
Җимешен генә түгел, үсентесен дә саталар. Зөлфидә апа үзе тумышы белән Аю авылыннан, 1991 елда әлеге җирне алганнар, моңарчы дачага кебек кайтып йөргәннәр, яңадан туган ягында төпләнергә булган. Әле бакчасында күп төрле яшелчә, алма, груша, чия, карлыган, хәтта персик та үстерәләр. Анда эшләр беткәч, кышын чигү һәм бәйләү белән шөгыльләнә. Элегрәк балаларына да киемнәрне үзе эшләгән. Аю исемле авылда яшәве рәхәт һәм күңелле дип белдерә, әле аңа багышлап шигырь дә иҗат иткән. Кыскасы, туган җиренә карата булган мәхәббәте бик көчле икәнлеге сизелде.
Авылда яшәүче тагын бер үрнәк гаиләгә барышлый теге атып үтерелгән биш Кызыл Армия хәрбиләренә багышланган һәйкәлне карап уздык. Айрат Галимов Гражданнар сугышы белән бәйле мондый объект Татарстанда башка юктыр дигән фикерен җиткерде. Гомумән, Аю авылы аша Пугачев гаскәрләре дә, аклар да, кызыллар да, хәтта патшалар да йөргән. Әле Минзәлә янында Екатерина II күпере дә бар, әлеге тарихи объектны торгызганнар, яңартып, хәзер инде җәмәгатьчелеккә күрсәтәләр.
Сизмичә дә калганбыз, шул арада Хантимеровлар гаиләсенә килеп җиттек. Миңнеильдархан абый белән Рауза апа бик матур гына яшәп яталар. 73 яшь булуга карамастан, әле дә күп итеп мал һәм кош-корт тоталар, алар көне буе эш белән мәшгуль. Гаилә башлыгы үзе тумышы белән Актаныш районыннан булса да, хатыны ягы – Аю авылында төпләнеп калырга булган. Монда ул баш инженер, колхоз рәисе, авыл башлыгы вазыйфаларында хезмәт куйган. Әлеге җирлекнең үсешендә аның роле зур дип әйтсәм дә артык булмас. Сөйләшә торгач, аның баянда матур итеп уйнавы беленде. Кулына тоттырдык инде, нишләтәсең. Аю авылы турындагы язманы бетерү өчен менә дигән җай. Менә шулай күңелле итеп, җырлап кына яши монда халык.
Рәсим Хаҗиев
Кызыклы яңалыкларны күзәтеп бару өчен безнең МАХ каналына кушылыгыз.
Комментарийлар