17 яшендә Себердән чыгып киткән кызны Казанда нинди язмыш көткән?

Фәрзәнә Кулеева белән танышуыбызга шундый ук тыңгысыз кеше Әнвәр абый Гыйниятуллин сәбәпче булды. Фәрзәнә ханым Иртыш буендагы Омск өлкәсенең Тара шәһәрендә туып үсә. Шунда татар мәктәбен тәмамлап, 17 яшендә Казанга килергә чыккан. Мәскәүгә үк укырга китмәкче була, тик әнисе риза булмый.  “Казанга җибәрәм, Мәскәүгә юк”, – ди. Шулай итеп,  кыз кулына алтын медален кысып, татар башкаласына юл тота.

 – Иртыш буйлап “Урал” дигән параходта бардым. Ул Омскига кадәр 4 тәүлек килә. Аннан поезд белән Казанга төнге 12дә килеп төштем. Ул елны соңгы мәртәбә булгандыр: медальгә укыганнарны имтихансыз кабул итәләр иде. Шулай документларымны илтергә дип юлга чыктым. Төнлә Казан вокзалында утырырга теләмичә, Чернышевский урамы буйлап атладым. Ленин урамында яшәүче ерак кардәшләребезнең адресын биргәннәр иде, шуларны эзләп киттем. Бу – 1955 ел иде, – дип сөйли ул вакытларны елмая-елмая Фәрзәнә Галләм кызы. Адрес буенча баргач, туганнарның өйдә булмавы ачыклана. Шул төнне аларның күршеләрендә дә йоклап чыга әле әрсез Себер кызы.

Ә икенче көнне ак мәһабәт колонналы университет бинасындагы икенче каттагы физмат деканатына барып кергәннәрен әле дә яхшы хәтерли Фәрзәнә ханым. Алга китеп булса да әйтик, керә ул университетка укырга. “Физматның деканы Борис Лукич Лаптев утыра. Мин шулай-шулай Себердән килдем дип сөйлим. Ә мине алтын медалем булгач, имтихансыз алдылар. Ул миңа математикадан, тарихтан сораулар бирде. Мин җавап бирдем. Ул: “Сез кабул ителдегез”, – ди. Хәзер колхозга барасымы дип сорыйм. Ә ул көлде. Бөтен кеше ничек колхоздан котылырга уйлый. Ә син барырга атлыгып торасың диде”, – дип искә ала ул көннәрне Фәрзәнә Кулеева.

Кызны көзгә укырга чакырып озатып калалар. Ә Фәрзәнә шатлыгыннан кире туган якларына кайтып китә. Өйдә аны әнисе пәрәмәчләр пешереп көтеп тора, кызының укырга кереп кайтуын белеп шакката шул чак. Бу исә әнисе янындагы иң кадерле җәйләрнең берсе була. Шуннан кызның тормышы Казан белән бәйләнә. Данлыклы Казан университетен тәмамлап кына калмый, шушы җирдә үзенең эшен таба, яраткан хезмәтендә гомер буе армый-талмый тир түгә.  Нәрсә генә тотынса да, барысын да йөрәге аша үткәреп башкара ул. “Университетны тәмамладым. КАИга яшь укытучылар кирәк иде. 22 яшемдә югары математика кафедрасында укыта башладым. 25 ел укыттым. Аннан КХТИга конкурс игълан иттеләр, аннан шунда эшли башладым. Үземнең телемне бик яраттым. Югары математикадан татарча дәреслекләр яздым. КХТИ татар төркемнәре бар иде, мин аларны татарча укыттым. Безнең телебез бик матур, андый тел башка юк. Элек бөтен җирдә дә татар теле иде. Тел ул – халыкның йөрәге. Җыр – ул халыкның җаны. Балачагымнан телне яратып, гомер буе аны саклап яшәдем. Татар төркемнәрендә математикамны рәхәтләнеп укыттым. Икътисад факультетында декан булып эшләдем. Соңрак татар милли университетын оештырдык”, – дип сөйли ул. 

Фәрзәнә апаның тынгысыз эшчәнлегенең бер юнәлеше булып үзенең яраткан “Гөлҗамал” ансамбле тора. Кайда гына булмаганнар алар! “Ансамбль  белән 400ләп концерт бирдек, нинди генә шәһәрдә, кайда гына җырламадык. Һәрбер районның көндезге дәвалау бүлекләрендә, картлар йортларында булдык. 8 ел буена медиклар сараенда җырлап йөрдек. Казандагы нинди генә шифаханәләрдә җырламадык. Бөтен җирдә бушлай бәйрәм ясадык. Гармунчым Әнвәр Гыйниятуллин уйнаса, бөтен йөрәкләр тетрәнә. Казанның 1000 еллыгына багышланган бәйгедә теплоходта “Гөлҗамал”ны җырлап 1 урынны алдым. “Балкыш” фестивальләрендә күп тапкыр катнаштык”, – дип сөйли Фәрзәнә ханым. 

Моннан тыш аның тагы бер тынгысыз эшчәнлеген бәяләп үтми мөмкин түгел. Фәрзәнә ханым Кулеева репрессия корбаннары булган кешеләргә, аларның балаларының язмышларына битараф түгел. Ул алар өчен кулыннан килгән кадәр күп яхшылыклар эшләп калырга тырыша. “Ташламалы путевкалар алып, Идел буйлап йөрттем. Волгоградта кадәр барып җиттек. Гармунчым Фәүзия Зиннәтовна белән җырлап, анда да ансамблемне җырлаттым. Анда безне нишләтергә белмәделәр. “Җидегән Чишмә”не җырлап озатып калдылар. Кочак-кочак пионнарга күмделәр. Без аларны һәлак булганнарны искә алып Иделгә сиптек”, – ди ул. Фәрзәнә ханымның күңеле әнә шулай гел талпынып яши. 

Бу гамәлләре дә юктан түгел, гаиләсендә ике бабасы репрессия корбаны була. “Мөхәммәтшәрип һәм Фәтхулла бабам халык дошманнары буларак атылып үтерелгән. Мин дөньяга килгәнче әтиемне – Галләм Мөхәммәтшәрип улын 10 елга концлагерьга алып киткәннәр. Әтидән хат килә, шул хат турында хәбәр итмәгәне өчен әнине дә төрмәгә ябып куялар. Сугыш вакыты, әниемнең куллары алтын. Сугышка гимнастеркалар тегә. Сугыш вакытында кисүче, тегүче булмый. Әниемне көн-төн эшләткәннәр. “Кызганыч, 3 айга гына кердең, күбрәк утырырга иде”, дигәннәр. 1937-1938 елларда безнең Тара шәһәрендә 350 кеше атып үтерелә”, – дип сөйли ул. Шуңа да бу хәлләргә битараф кала алмый Фәрзәнә ханым. 1997 елдан башлап Казан шәһәрендәге Идел буе районы репрессия корбаннары оешмасын да җитәкли. “Репрессия корбаннарын җыеп, әтиләре рухына ашлар уздырдык. Хәтер китапларын тараттык. Таланган малларга ничек компенсация алырга кирәклеген өйрәтәбез, гаризалар язабыз, иганәчеләрдән алган акчаны, даруларны, әйберләрне ведомость буенча өләшәбез, концертларга, театрларга чакырабыз”, – дип сөйли ул үзләренең эш-гамәлләрен. Бу хезмәтләр артында нинди оештыру эшләре алып барылганын, суд юлларын күз алдына китерү кыен түгел.

Бер үк вакытта туган телне үстерергә ярдәм иткән китаплар, газетага мәкаләләр яза. Улы да әнисенең нинди зур эшләр алып баруын яхшы белә, шуңа да ул да бүген әнисенә китап чыгаруда ярдәм итә. Бергәләп балаларга татар теленә тәрҗемә әсәрләрен дә, әкиятләрне дә бастырып чыгарганнар. “Әни син миңа гомер  буе татар тарихын сөйләдең. Әйдә бергәләп эшлик бу эшне”, – ди аңа улы Айдар Сафин.