«Тормыш – үзе бер табышмак»: Зиннур Хөсниярне нәрсә сискәндергән

Беренче сискәнү
Кулга очраклы рәвештә бер шигырь китабы эләкте. Күрше кызым Зөлфия бирде. Моңарчы авторы да таныш кебек түгел иде. Беренче шигырьгә күз төшкәч, кызыксынып китеп, китапны яратып, сокланып укыдым. Бу минем әлеге китапны укыганда беренче мәртәбә сокланудан сискәнү булды. Икенчесе хакында сүз соңырак...

Шунысын тәгаен әйтим: китапны укыганда мин авторны белми идем. Алсу Хәйруллина исеме шигырь сөючегә дә бернәрсә аңлатмый кебек тоелды.

Ошбу язманы юкка гына шулай дип атамадым. Ләкин сәбәбен алдан әйтмим, чөнки аның табышмак кебек булуын (“Тормыш – үзе бер табышмак” дип аталган китапның исеме дә шуңа ишарәли”) телим. Җитмәсә, минем шигыръияткә таләбем бик югары, шуңа күрә шигырь китаплары хакында еш фикер әйткән дә юк.   

Ошбу китапның авторы хатын-кыз. Әүвәл үземә дә, Саҗидә Сөләйманованы укып үскән кешенең, Лена Шагыйрҗан белән аралышып яшәгән каләм иясенең, Гөлнара Сабирова, Илсөяр Иксанованы күзәтеп барган укучының шигырьләр мәҗмугасы турында фикер әйтергә ниятләвем гайре табигый хәл кебек тоелды. Шуңа күрә китапның ахырыннан”башлыйм”. Мәхәббәт шигырьләрен укыйм. Шулай кабул ителгән, сөю-сәгадәт шигырьләре гадәттә китапның ахыргы бүлегенә урнаштырыла.

Югыйсә, фәлсәфи шигырьләрне дә, кыскасы, барысын да шул хисләр яздыра лабаса. Әмма беренче булып ахыргы битне ачуның тагын бер сәбәбе бар: хәзер замана хатын-кызлары язган мәхәббәт шигырьләре гадәттә “өч аяклы”гына була; син дә мин һәм бер хыянәтче. Ике тармаклылары да ишәйде: ташлап киттең, аңламадың, үкенерсең әле һәм башкалар. Соңгы вакыттагы язылган “җылак” мәхәббәт такмакларының бар “фәлсәфәсе” әнә шуңа кайтып кала, бугай. Бу юлы да шуны көттем.

Интуиция дигәннәре алдамаган, автор күзгә чалынган беренче шигырендә үк: ”Тормышымның синең белән үткәненә үкенмим”, - ди. Әүвәл “шушышының белән драматизм бетте, үтерде бу интриганы” дигән уй килә дә (хәтта шигырьләрне дә ахыргы юлларыннан укый башлаганмын икән), “могҗиза көткән сабыйдай сине көтәм бүген дә” дип шартлатып әйтүе сискәндереп куя.

Бикләп куйдым йөрәгемне,
Йозагын да яшердем.
Соңгы тамчысы иде бу
Түгелгән күз яшемнең.

Нәрсә бу? Хатын-кызга хас гадәттәге пессимизм, “җылаумы”? Алай дип уйлыйсы, “такыр сукмактан” гына атлыйсы килми, чөнки “бикләп куйдым” дию җилгә очыру кебек катгый хөкем түгел бит әле. Бикләгәнне яңадан ачып була, йозакны да яшергән җирдән кире табып алып була. Каләм белән язылган юллар түгел бу, җаннан өзелеп төшкән шигъри тәлгәш...
Ара ерагая барган саен,
Мин ныграк сине яратам.

Монысы да алда әйткән “җылак” шигырь юлларына охшамаган. Кызыксынуым арта төшә.
“Мәхәббәтне язлар алып килә”. Дөресен әйтим, шундый җөмлә белән башланган шигырьдә мин бу юлы әллә ни өмет итмәдем, чөнки яңалык түгел иде бу. Әмма өч кенә куплетлы шигырь турында да ашыгыч хөкем чыгарырга ярамый, шигырь ул, әгәр шәп икән, шартлаткыч кебек сискәндерергә тиеш. “Сине миңа кышлар алып килде” дигән юллар нәкъ менә шулай сискәндереп куйды. 

Әйе, шигырь ул сискәндерергә, ут кебек куырып алырга тиеш. Җанны битараф калдырган шигырь “такмак” бәһасеннән уза алмый. Тагын дла кызыксынып, китапка “чумам”.
Син көзләрдән мине эзләмә:
Сары яфрак булып коелдым.
Син падишаһ кызын көттең бугай,
Мин – җир кызы – гади тоелдым...
Син кышлардан мине эләмә:
Буран күмде безнең эзләрне.
Эзләмә син, бәгьрем, оныт мине,
Оныт сине сөйгән күзләрне!

Бу шигырьне укып тетрәнмәгән укучы булырмы икән? Кайнар хисләргә чолганган кырыслык, каты тормыш кырыслыгы. Эзләмә, үкенмә. Оныт... бетте. Кырыслык хисләргә дә төрелә ала икән...
Әлеге тема авторның башка шигырендә дә дәвам итә:
Син ерак та, син якын да миңа.
Арабызда күпме еллар бар.
Яннарыңа гына бара алмыйм:
Эзләреңә яуган ап-ак кар.
Син ерак та. Син якын да миңа.
Кул сузымы безнең арада.
Йөрәгемне минем аңла инде,
Үткәннәргә борылып кара да...

...Шигьрияттә әниләр турында да күп язылды. Моннан соң яңа сүз, үзәкләрне өзәрлек итеп әйтеп булмастыр кебек иде. Ләкин Алсуның чираттагы шигырен укыгач, фикер сөреше башка юлдан китә.
Шундый рәхәт иде синең белән,
Ник тиз аттың таңым шулчаклы?
Төштә генә күреп алганмын бит
Әни кызы булган ул чакны...

Бу шигырь ул кадәр үк  хисләндермәс, җанга ут салмас кебек иде, чөнки, шөкер, әнием исән. Мин әле һаман малай гына, бала гына. Әле минем “таң атмаган – мөстәкыйль хәят башланмаган”. Аннан башка, бер мизгел дә әнидән башка узмаган, гәрчә үзем “бабай” яшенә җитсәм дә, бер көн дә әнидән башка яшәлмәгән. Әмма ошбу шигырьдәге “таң атты” җөмләсе мине тагын сискәндереп куйды. Шәрехләү кирәк түгел, бу болай да аңлашыла.
Сабый чагым үтте, ә җанымда
Назланасы күпме хисләр бар...

Китапның “башына” якынлашкан саен хәят фәлсәфәсе турындагы шигырьләр тап буласың. Менә тагын бар андый юллар китапта:
Әллә ничек кенә үтә гомер:
Син көтмәгән кеше ярдәм итә.
Дуска санаган дошман була,
Әллә ничек кенә гомер үтә!.

Мин бу шигырьне дә ахырдан укый башландым. Ә алдарак менә шундый юллар да бар:
Синең бәхетеңнән көнләшәләр
Гомер юлын бергә сүткәннәр...

Монысы кырыс чынбарлык. Хөсетлек адәми зат җанындагы иң явыз шайтан ул. Аннан котылуның юлы бер генә, ул да булса, менә шундый шигырьләрне укып, үзеңнең ялгыз түгел икәнлегенне белү. Хөсетлекнең тарихи асылын тою. Бөек дәүләтләрдән саналган Алтын Урдаларны, Казан кебек гаярь ханлыкларны җимергән шайтани хис ул. Моны без хәзер яхшы беләбез. Ләкин, минемчә, ошбу шигырьдәге фәлсәфәнең асылы тагын да тирәндәрәк: ”булганнарга шөкер итә белик, бәхетсезләр җирдә, ай-һай-һай, байтак.

Бу юлларны акыл бик теләп кабул итә. Шөкер итү, мәгълүм булганча, Илаһыга сыену ул. Хөсет адәмнең сиңа зыян салуы Илаһының сине сынавы диелә бер хәдистә. Яңалык түгел, чөнки Шайтан да Илаһы тарафыннан яратылган, гәрчә уттан булса да. Мәгълүм хәдистә икенче  мәгънә дә бар, хөсетлек адәмнең үзен эчтән яндырыр, үзәген корытыр, диелә. Шагыйрә әйткән “бәхетсезләр” әнә шулар инде ул. 
Ниһаять китапны ачып җибәргән шигырьләргә җитеп киләм:

...Күңелемдә аклык кына минем,
Начарлыкка миндә урын тар.
Мин бәхетле.
Әлеге юллар да миңа тагын мәгълүм хәдисне искә төшерә:”Бәхетле буласың килсә – яхшылык кыл”.

Икенче сискәнү
Табышмак чишкәндә, очраклы рәвештә кулыма килеп эләккән авторның кем икәнлеген белгәч, мин икенче тапкыр сискәндем. Монысы да җанга рәхәтлек биргән гамәли хәл булды. Алсу Хәйруллина минем кызымның татар теле һәм әдәбияте укытучысы Алсу Гәрәй кызы булып чыкты.

Уйлар уйга ялгана. Мәктәптә укыганда ук кызым шигырьләр язып мавыкты. Кулы килгәч, без аны рәссам булыр дип фаразлый идек. Хәтта  беренче сыйныфта рәссамнәр мәктәбенә урнаштырып йөрүем дә истә калган; кәҗәләнде, анда укырга бармады. Ләкин бер дә көтмәгәндә каләм алды. Югыйсә, әле ул чакта – туксанның урталары - шәһәр кызы татарча матур итеп җөмләләр дә төзи белмәгән заманда яши идек.
Каннан килә торгандыр, миннәндер дип уйлаганым да истә. Баксаң, аның туган тел укытучысы Алсу шигъри җанлы мөгаллимә булган икән ләбаса! Җитмәсә, Зиләнең бик яраткан укытучысы иде ул.

Уйлар уйга ялгана дидем. Бүген хөкүмәт яңадан укытучы-мөгалимнең тулгаклы туксанынчы елларда югалган статус-дәрәҗәсен күтәрергә алынды. Бу бик хуп гамәл дип кабул иттек. Без әле яхшы хәтерлибез, үзебез дә “укытучы бәрәңге ашыймы икән?” дигән заманда үстек ләбаса! Искиткеч югары иде укытучының дәрәҗәсе.

Күрәсең, без бүген кинәнеп тәнкыйтьли торган “сәвит хөкүмәте”нең уңай яклары күбрәк булган икән! Укытучының, табибның, галим- язучыларның дәрәҗәсен “аяк астына салып таптый язган” ул елларда җәмгыятьнең әхлакый асылы җимерелү куркынычы туган иде. Ләкин шуңа да карамастан, ул заманда туып үскән балалардан бүген аерым бер итагатьле, иманлы, туган телендә сөйләшә белгән буын туды. Аларга бүген 30-40 яшь. Болар”Сәләт” кебек әхлак тәрбиясен байрак иткән төркемнәр аша узган буын. Бу шигъри җанлы, Алсу Хәйруллина кебек шагыйрә-мөгаллимәләр тәрбия кылган буын!

Һәр мөгаллим шагыйрь булсын икән ул!. Сүземне Алсу Хәйруллинаның шигъри юллары белән тәмам кыласы килә:
Тормыш – үзе бер табышмак,
Чишелеш табу авыр. 

Зиннур Хөснияр