Чошы елгасы гарьлегеннән “корыган”

Балык Бистәсе районында Чошы (Суша) елгасы бар. Чулман (Кама) елгасының уң як кушылдыгы ул. Чошы елгасы Күки авылыннан 5 чакрым көнбатышта урман эченнән, җирле халык телендә  борын-борынгыдан “Чошы” дип йөртелгән урыннан башлана. Әлеге елгасының озынлыгы 32 чакрым, аңа үз агымында 16 инеш кушыла. Чошы елгасы төбәк әһәмиятендәге табигать һәйкәле санала. Күки авылы тирәсендә Чошы елгасын “инеш” дип әйтсәк, дөресрәк булыр, тирәнлеге 20-30 сантиметр. Чошы елгасын Күки авылы тирәсендәге Чишмәле елга, Чыршылы елга, Кушелга, Баткак елгасы, Сөяп (Сөяк) елгасы, Алмагач елгасы, Мунчала елгасы, Күке елгасы, Әче башы елгасы кече инешләре тулыландыра. Күршедәге Ямаш авылын узып киткәч, Балтач (Юлсубино) һәм Күгәрчен авылы тирәләрендә

Чошы елгасының тирәнлеге 1 метрдан арта. Күки авылының көньяк-көнбатышындагы чәчүлек кыры “чош” булып, ягъни очлаеп урман эченә кереп тора. Урман кисеп иген кыры ясап азапланган бабаларыбыздан берсе арып-талып: “Эш булмады инде бу, ә чош-шеш булды”,-дип әйтеп куйгандыр. Шуннан урынга Чошы атамасы берегеп калгандыр. Җир үлчәүчеләр арасыннан руслар “чошы” сүзен телләре белән әйләндереп әйтә алмагач, мөгаен, “чуша” дигәндер. Тора-бара әлеге сүз “суша” булып әверелгәндер. Чошы урыны руслар сөйләменнән кереп тагын “Клин” атамасы белән дә йөртелә.

Татарстан Республикасы елгалары исемлегендә Суша (Чошы) дип теркәлгән. Ни кызганыч, бер “акыллыбаш” Суша елгасын “сухъ” яки “суш” сүзләренә таянып, “Коры елга” дип тәрҗемә мәтәштереп куйган. Даль һәм Ушаков сүзлекләрендә “суша” сүзе корылык, коры мәгънәләрен аңлата дип әйтелә. Тәрҗемәдә әлеге сүзлекләргә таянганнардыр. Ләкин, Күки авылында коры ерганаклар булса да, Коры елга дигән елга юк.

Татарстанда 2021 ел – Туган телләр һәм халыклар дуслыгы елы дип игълан ителде. Елга атамасы Чошы (Суша) дип дөреслеккә туры китереп язып куелса, туган телебезне һәм тарихыбызны хөрмәтләү булыр иде.

Автор фотолары