Эльбруска сәяхәт: балачак хыялы тормышка ашкан мизгелләр

Аны күрү дә, аңа күтәрелү дә – балачак хыялым иде.

Үзем яраткан география дәресләрендә үк күңелемә якын иткәнмендер, мөгаен, мин аны – Эльбрус тавын. Бәлки, түбәсенең һәрчак ап-ак булып торуы да аклык яратучы җаныма тәңгәл килгәндер. Җәйге ялда кая барырга дигән сорау тугач, озак уйлап тормадым.

– Эльбруска! – дидем. Ирем дә, төпчек улым да каршы килмәде.

Хәер, узган ел да без ул якларга сәяхәт иткән идек инде. Тик Эльбрусның үзен түгел, исемен генә күрә алдык. Кафелар, кибетләр, кунакханәләр «Эльбрус» дип аталса да, тауның үзенә якын җибәрмәделәр. Таулардагы өзлексез яңгыр юлны япты. Кем әйтмешли, була дигәндә койрыгын борды. Нәүмизләнеп кайтып китәргә туры килде.

Шуңа күрә быел яңадан Кавказ ягына юл тоттык. Төгәлрәге, Кабарда-Балкар Республикасының башкаласы Нальчикка килдек. Аннан Эльбруска ерак түгел инде. Тауга тагын да якынрак булыйк дип, Баксан шәһәрендәге «Таулар бусагасы» кунакханәсендә кундык та, иртән иртүк юлга чыктык.

Бөтен юллар Римга илтә дигәндәй, мондагы юлларның барысы да Эльбруска алып бара кебек.

Бер-ике сәгать баргач, машинабызны туктаттылар. Алга таба «шаттл» дип аталган махсус машиналарда гына күтәрелергә мөмкин икән. Моңа кадәр канат юлына билет алырга кирәк. Бер кешегә – 3100 сум. Өчебезгә ун мең сумга якын чыкты. Әмма акчаны кызганмадык. Хыялга илтә торган юл өчен кызганыч түгел иде.

Эссе җәйдән салкын кышка күтәреләсе бит. Шуңа машинадагы бөтен җылы киемнәрне өскә киеп, «кәбестә»гә әйләндек.

Тауларда кара күзлекнең иң кирәкле әйберләрнең берсе икәнен күптән ишеткәнем бар иде. Карда чагылган кояш нурлары күзләрне авырттырырга, хәтта күрү сәләтенә дә зыян китерергә мөмкин, диләр. Аллаһ сакласын! Шуңа күрә өчебез дә кара күзлекләр кидек. Бик кыйммәттер дип уйлаган идем, йөз сумлык кына булып чыкты.

Барысына да әзерләнгәч, канат юлы башланган урынга киттек. Биредә күп нәрсәгә «иң биек» дигән исем бирергә мөмкин.  Чөнки Эльбрус – Россиянең иң биек тавы. Аның биеклеге диңгез өсте тигезлегеннән 5642 метрдан артык.

Монда илдәге иң биек почта әрҗәсе дә урнашкан. Гомер буе матбугатта эшләгәч, ул миңа аеруча якын тоелды. Почта хезмәткәрләре, хат ташучылар – барысы да күңелгә якын кешеләр. Шуңа күрә тау башындагы почта әрҗәсен күргәч тә, аның янында истәлеккә фотога төшәргә ашыктык.

Монда тагын бер «иң биек» урын бар – Кавказны саклап һәлак булган альпинистларга һәм сугышчыларга куелган һәйкәл.

Бөек Ватан сугышы елларында Гитлер армиясе Кавказ аша Майкоп, Грозный, Баку нефть ятмаларына юл ачарга омтыла. Кабарда-Балкар тауларындагы вольфрам һәм молибден рудалары да фашистлар өчен зур кызыксыну уята. Алар хәтта Эльбрус түбәсенә свастикалы байрак та кадап куя.

Бу таш кыялар арасында аяусыз сугышлар бара. 1943 елның 9 октябренә кадәр дәвам иткән Кавказ өчен бәрелешләрдә 344 меңнән артык кеше һәлак була, 605 меңнән күбрәге яралана. Әлеге операциядә катнашучылар Эльбрус сурәте төшерелгән «Кавказ оборонасы өчен» медале белән бүләкләнә. Һәйкәлнең мәрмәр плитәсендә бүләкләнүчеләр саны – 870 мең кеше – дип язылган.

Һәйкәл каршында басып торганда күңелдә бер генә сорау туды: ничек менгәннәр икән алар бу биеклеккә? Атлар белән, коралларын, пулеметларын сөйрәп, шушы таш кыялар аша ничек күтәрелгәннәр икән?..

Биредә илебездәге иң биек музей да урнашкан. Ул да Кавказ һәм Эльбрус өчен барган сугышларга багышланган. Кечкенә генә бу музейдан без күңелдә туган күп сорауларга җавап табып чыктык. Фашист итеге астында калырга теләмәү, Җиңүгә какшамас ышаныч кешеләрне алга әйдәгән икән. Аларны, гомерләрен дә кызганмыйча, Ватан азатлыгы өчен көрәшергә өндәгән.

Һәйкәл янында башларыбызны иеп озак басып тордык. Телләребез дога пышылдады. Рухлары шат булсын. Милләтләре, телләре, диннәре төрле булса да, ул чорда аларның барысын да бер исем – СССР халкы дигән исем берләштергән. Һәммәсенең дә уртак максаты бер булган – Җиңү.

Күңелне тырнап алган бер күренеш тә булды. Һәйкәл кардан чистартылмаган иде. Хөрмәт йөзеннән аны көрәп куярга мөмкин бит. Кара мәрмәр плитә өстендә ак кәфенне хәтерләткән кар ята иде. Нигәдер ул күңелдә авыр тәэсир калдырды.

Ак кар өстендә шактый йөреп, эзләребезне калдырып, кире төшәргә җыендык. Хәер, моңа кадәр безгә тагын да биегрәк – биш мең метрга күтәрелергә тәкъдим иттеләр. Моның өчен махсус «Буран»нарда барырга кирәк икән.

Юк, безне бәясе куркытмады. Әмма үз организмыңны артык сынауның кирәге юктыр, дип уйладык. Ни дисәң дә, яшь бара. Дөресрәге, мин каршы төштем. Канат юлындагы кабина белән күтәрелү бер хәл, ә мондый техникада йөрүчеләрнең тәҗрибәсен дә, юлның хәвефсезлеген дә кем белгән?

Моннан тыш, ел саен Эльбрусның 15–20 кешенең гомерен өзүе турында да әйттеләр. Шуңа күрә сак булуны өстен күрдек. «Сакланганны саклармын», – дигән бит Аллаһы Тәгалә дә.

Гомумән, тау кыюларны ярата. Ә андыйлар анда шактый. Кемдер тау чаңгыларында җилдәй очып үтә, кемдер текә битләүләрдән аска томырыла. Ел саен килеп, үз көчләрен, батырлыкларын сынаучылар да күп икән. Аларга сокланып карадык. Чын мәгънәсендә ике йөрәкле кешеләрдер кебек тоелдылар.

Бу сәяхәттән без яшьлегебезнең иң популяр башкаручыларының берсе Владимир Высоцкий иҗатына яңадан гашыйк булып кайттык. Нәкъ менә шушы тауларда аның карлыккан тавышы аеруча урынлы яңгырый икән. «Таулардан яхшырак таулар гына була ала...» дигән җыр юлларын кабат-кабат тыңлыйсы килә. Ә инде «Эльбрус самолеттан матур күренә» дигән сүзләренә үземчә каршы килер идем. Эльбрусны якыннан күрсәң дә, аның итәгендә йөрсәң дә, карлы түбәсенә күтәрелсәң дә, ул гаҗәеп матур. Димәк, мин юкка гына балачактан ук шушы тау турында хыялланмаганмын.

Таулар адәм баласын үзләре кебек горур булырга өйрәтәдер, мөгаен. Шуңа күрә аларны мөмкин кадәр яшьрәк чакта күрергә, алар буйлап йөрергә кирәктер. Бу сәяхәттә мин хәтта улым Газиздән бераз көнләшеп тә куйдым. Нибары 24 яшендә үк ул дөньяга шундый биеклектән карады бит. Киткәндә исә: «Мин монда тагын кайтачакмын әле», – дип хушлашмыйча гына китте.

Ә үзебезгә кайтып җиткәч, күккә күтәрелеп карадым. Баш очындагы ап-ак болытлар миңа Эльбрусны хәтерләтте. Нишләптер, элек аларны беркайчан да шулай күргәнем булмаган…

Казан – Нальчик – Казан