Полиграф дөреслекне үзе ачыкламый, ул бары кешедәге үзгәрешләрне яздырып бара торган машина гына. Үзгәрешләр, ялганлаганда, нерв системасы белән бәйле рәвештә шартсыз рефлекслар аркасында барлыкка килә. Тикшерүне, киноларда күргәнчә, бик тиз генә узармын дигән идем дә, кая ул! Ике сәгатьләп утырырга туры килде. Полиграфолог башта миңа җентекләп җайланма турында сөйләде. Аннары хәлемне сорашты. Температурасы булган, дарулар кулланган, томау төшкән кешеләргә, яңа гына операция ясатучыларга, авырлы хатын-кызларга, 14 яшькәчә балаларга, акыл ягыннан зәгыйфь кешеләргә полиграфта тикшерү уздырмыйлар.
Мин утырган кәнәфи гади генә түгел. Анда бик күп датчиклар урнаштырылган. Алар аз гына хәрәкәткә дә тәэсир итә. Шуңа да полиграфолог кыз үземне тыныч тотарга, борчылмаска, хәрәкәтләнмәскә киңәш итте. Кая ул тынычлану? Язма өчен генә ялган детекторы аша узарга килсәм дә, үземне гаепле кеше кебек хис итә башладым. Җитмәсә, өч яклап камералар күзәтә. «Барысын да контрольдә тотып өлгерә алмыйм, видео язмаларны ахырдан нәтиҗә чыгарганда файдаланам», – ди полиграфолог.
Күкрәгемә, корсагыма сәгать сыман җайланмалар беркеттеләр. Өч бармагыма чыбык тоташтырдылар. Икенче кулда кан басымын үлчи торган сыман аппарат куелды. Башта психолог сораулар белән таныштырып чыкты, аннары исем, фамилиягә, тән төсенә, киемгә кагылышлы гадәти сораулар яңгырады.
Белгеч биргән сораулар күбесенчә «әйе», «юк» дигән җавапка көйләнгән. Сораулар төгәл, артык сүзләр юк. Һәр полиграфолог сорауларны үзе формалаштыра. Әңгәмәдәшем, бу өлкәдә дүрт китап укып бетердем инде, ди. Еш кына бер үк сорауны берничә мәртәбә бирәләр.
Креслога утырган кешегә вакыйгага бәйле рәвештә төрле сораулар каралган. Җинаятьчеләрне тикшергәндә, сорау алу алтышар сәгатькә дә сузыла икән.
Онытып торам, ялганларга да маташып карадым әле мин. Полиграфолог ак кәгазьгә берничә кыз исемен язарга кушты, алар арасында кызымның исеме дә бар. Кызымның исемен ачыкларга теләп, сораулар бирә башлады. Мин барысына да «юк» дип җавап биреп барсам да, «Язилә» диюгә, бармаклар тирли, йөрәк ешрак тибә башлады. Полиграфолог кыз да ирен чите белән елмаеп куйды. Полиграфны алдаларга тырышучылар бик күп икән. Моңа өйрәткән күнегүләр дә интернет тулы.
– Ләкин үз-үзеңне алдаласаң да, полиграфны ялганлап булмый.
Теоретик яктан бу мөмкин эш. Моның өчен кеше шартсыз рефлексларны организмында барлыкка килгәнче үк контрольдә тотарга тиеш. Гади кешенең баш мие моны эшли алмый. Гадәттән тыш сәләтлеләр генә полиграфны ялганлый аладыр. Мондый кешеләр дөньяда бармак белән генә санарлык. Андый адәмне очрату гади халыкны зур шәһәр мэры итеп сайлап куюга тиң, – ди полиграфолог.
Барлык сорауларга җаваплар алынганнан соң, мәгълүматлар эшкәртелә, тикшерелә, нәтиҗә чыгарыла.
кәнәфидә утыргандагы киеренкелек әңгәмәдән соң да озак бетмәде әле. Күңелемнән танышларым арасыннан кемне генә шунда утыртып чыкмадым. Вәт яшәр идең дөрес итеп, ялгансыз, берәү дә сине алдалый алмас иде. Әллә ачы дөреслеккә караганда, татлы ялган да кайчак кирәкме икән? Ялган – дөнья җилеме, диләр бит.
Закон нигезендә, берәүне дә үз рөхсәтеннән башка полиграфта тикшерү узарга мәҗбүр итә алмыйлар. Әгәр кеше сорауларга җавап бирә башлагач, кире уйлый икән, шулай ук тикшерүне өзәргә була. Дөрес, кайбер оешмаларда эшкә алганда, төп таләп – ялган детекторында тикшерү узу. Бу үзенә күрә мәҗбүри-ихтыяри тикшерү кебек килеп чыга, ләкин ничек кенә булмасын, тикшерү узар алдыннан ризалыгыңны белдереп, имзаңны куйдырырга тиешләр.
Кызыклы яңалыкларны күзәтеп бару өчен безнең МАХ каналына кушылыгыз.
Комментарийлар