Шәһри Казан

Татар үзе кәгазь эшли белгәнме?

Татар халкының укымышлылары, инде 1000 елдан артык, китап-язмалар өчен кәгазь кулланып килгән һәм әле дә бу традицияне дәвам итә. Ләкин татар үзе кәгазь эшли белгәнме-юкмы? Бу хакта бүген белгән, уйлаган затлар күренми шикелле. Татарда кәгазь тарихы, аны куллану тарихы өйрәнелмәгән. Без шушы өлкәдә үзебезгә очраган бер факт белән бүлешергә уйладык.

Тарихта Мөэмин Таһир улы Хуҗасәйетов (ул хәзерге Татарстанның Арча төбәге Түбән Оры авылы кешесе) икенче гильдия Арча сәүдәгәре, хәзерге Арча төбәгенең иң төньяк чигеннән агып китүче Шура елгасы буенча Уразлы авылында 1852 елда кәгазь эшләү фабрикасы хуҗасы булып тарихка кереп калган икән. Әлеге хуҗа үзенең җитештергән кәгазь продукциясен Казан һәм Вятка губерналарында яшәүчеләргә саткан. Аның кәгазь фабрикасында эшләүче мастер ел буенча хезмәте өчен 150 сум акча ала торган булган. Хуҗа бер елга 3080 сумга 2500 төп кәгазь җитештергән. Кәгазь эшләүче эшчеләр исә елына 30-60 сум хезмәт хакы алганнар. Кәгазь эшләү май аеннан башлап икенче елның апреленә кадәр сузылган сезонда дәвам иткән.

Янә Арчаның бер өченче гильдия купец Зөһрә Гали кызы Хуҗасәйетова заводында – Уразлы волосте, Шура елгасы буендагы Алат авылында Әтнә кешеләре кәгазь эшләгән.
Шулай итеп, XIX йөзнең урталарында татар халкы вәкилләре Алат авылында эшләнгән кәгазьләргә язганнар. Әлбәттә, бу дәверләрдә төрле урыннарда эшләнгән кәгазьләр дә татарлар арасында киң кулланыш тапкан. Ләкин инде моның нәтиҗәсе кәгазьне кем эшләгәнлегенә игътибарның югалуына китергән, билгеле. Соңыннан инде аның кем тарафыннан эшләнүе, эчтәлеге аны кулланучыларның кызыксыну өлкәсенә кермәгән. Кем эшләсә дә, аңа үз фикерләрен теркәгәннәр. Ләкин, мәгълүм ки, ул дәверләрдә эшләнгән күп кәгазьләрнең «су билгеләре» булган. Әйтергә кирәк, татар халкында бу «су билгеләре» төшенчәсе мәгълүм булмаган, аңа игътибар да ителмәгән.

Реклама

Тарих XX йөзгә кергәч, татар китап күчерүчеләрендә кәгазьне кем эшләгән дигән сорау кулланылудан бөтенләй төшеп кала. Бу хакта фактны искә алучы да фәнни әдәбиятта күренми, ләкин ул кәгазьне изгеләштерү тукталган, аңа битараф мөнәсәбәт булган дигән сүз түгел. Мәдәни үсеш дәвере XXI йөзгә кергәндә, инде татарда кәгазьгә хөрмәт әкренләп югала бара башлады. Хәзер археография өлкәсендә дә нык сүлпәнлек күзәтелә. Бәлки ул табигыйдыр да, чөнки бу чорда археографик экспедицияләр нәтиҗәләре дә алай аһ диярлек түгел иде. Булган, тупланган материалның кыйммәтен күрсәтерлек чаралар да югалды. XXI йөзгә кергәндә, халык кулында сакланучы кулъязма китапларның да сирәкләнүе, алар турында мәгълүмат сферасының йомшаруы тәэсир итәдер. Ник дигәндә, XX йөз тупланган борынгы мирас ядкәрләрен өйрәнеп, матбугатка чыгару үтә сүлпән дәрәҗәдә калды, аларның кыйммәтләре турында матбугатка чыгучылар юк дәрәҗәсенә җитте. Бу – күңелсез күренеш, чөнки аңа нигез булып борынгы әдәбиятыбыз текстларын укып белеп, аңлап, аларга югары бәя бирә белүче әдәби белгечләребез юклыгы моны яхшы күрсәтте.
XXI гасырга кергәндә генә татар әдәбиятының күп гасырлык тарихының соңгы 6нчы томы чыкты. Хәзер аны беркадәр яңа чыганаклар хисабына тулыландырып язып бастылар. Ләкин анда да тарихи язмалар теркәлгән чыганаклар күренеше артык кинәнерлек түгел. Шулай ук кәгазь тарихына бәйле мәгълүматлар чагылмый.

Безнең уебызча, бу – XIX йөзгә хәтле барлыкка китерелгән кулъязма мирасның тарихында татар халкы өчен кәгазь «табу проблемасы» бер җитди мәсьәлә булган. Бабаларыбыз безгә китап хәзинәләре калдыру, аларны теркәр өчен авыр кәгазь табу чарасын да батырларча үтәп чыкканнар һәм борынгы тарихларыбызны җиткерү юлын тапканнар. Йомгаклап шуны әйтәсе килә: татар китапчылары, административ тыюларга да карамастан, кыйммәтчелек алдында да баш имичә, безнең буыннарга үзләренең әйтер сүзләрен, фикерләрен, каршылыкларын тибеп аударып дигәндәй, безгә җиткергәннәр. Рәхмәт яусын бабаларыбызның бу батыр хезмәтләренә!

Марсель Әхмәтҗанов, академик.

Нравится
Поделиться:
Реклама
Комментарии (0)
Реклама
  • 16 января 2018 в 18:39
    Илфак Шиһапов истәлегенә
  • Казанның Аккош күлендә Май чабу бәйрәмен үткәрделәр (ФОТОРЕПОРТАЖ)
  • Россия чаңгысы-2018. Юдино бистәсеннән фоторепортаж
  • Фәнис Ярулинның тууына 80 ел тулды
  • 2018 ел кышы рекорд куйды (5 февраль)
  • Ай тотылган төндә 31.01.2018
  • "Татмедиа" Республика матбугат һәм гаммәви коммуникацияләр агентлыгының киңәйтелгән утырышыннан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • «Татарстан гүзәле» бәйгесеннән ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Казанны кар басты
  • Минтимер Шәймиевның шәхси фотографы Михаил Козловскийны соңгы юлга озатудан ФОТОРЕПОРТАЖ
  • Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясендә легендар җырчы Әлфия Авзалованың тууына 85 ел тулуга багышланган искә алу концертынан ФОТОРЕПОРТАЖ 15.01
Соңгы комментарийлар
Интервью
  • 18 февраля 2018 в 09:00
    Ләйсән Фәйзуллина: «Мин – ирекле шәхес» Галиәсгар Камал театрында барган «Миркәй белән Айсылу», «Җилкәнсезләр», «Мәхәббәт FM», «Көтәм сине» спектакльләре аша таныш булган яшь актриса Ләйсән Фәйзуллина үзенчәлекле рольләр белән генә түгел, кызыклы, тирән шәхес буларак та үзенә җәлеп итә. Бүген аның һөнәренә, тормышка карата фәлсәфи уйлары, киләчәккә омтылышлары турында сорашырга, Ләйсәнне шәхес буларак ачарга тырыштык.
    208
    0
    1
  • 14 февраля 2018 в 15:00
    Яучы Наилә Җиһаншина: «50 яшькә җиткән ирләр бала табар яшьтәге хатын-кыз эзләп килә» Гомерлек яр табу замана белән тәңгәл килмәстәй катлаулы мәсьәләгә әйләнеп бара кебек, әмма моннан котылуның берәр чарасы булырга тиештер бит. Россия Мөселман хатын-кызлар берлеге рәисе, Дәүләт Думасының гаилә, хатын-кызлар һәм балалар эшләре буенча комитеты эксперт советы әгъзасы яучы Наилә Җиһаншина белән шул турыда әңгәмә кордык.
    586
    0
    2
  • 8 февраля 2018 в 12:32
    Марсель Вәгыйзов: «Шундый бер вакыт килеп җитә – дөрес яшәмәгәнеңне аңлыйсың» Татарстанның атказанган артисты Марсель Вәгыйзов белән күзгә-күз карап аралашуыбыз беренче тапкыр иде. Сөйләшер өчен җиңел, рәхәт кеше, шул ук вакытта үз-үзенә шактый ук таләпчән икәнлеген белдем. Татар җыр сәнгатендә аның үз юлы бар. Ашыкмый, каударланмый, сайлаган юлыннан тыныч, әмма ныклы адымнар белән баручы җырчы дияр идем мин аның турында. Күңеле тартмаганны җырламас, ошатканын җиренә җиткереп башкарыр.
    322
    2
    2