– Ә чит телне үзлегеннән өйрәнергә теләүчеләргә, сөйләшә алырлык дәрәҗәдә белү өчен, күпме вакыт кирәк һәм нәрсәдән башларга?
– Менә кеше, мәсәлән, татар һәм рус телен белә. Аларны онытмас өчен нәрсә эшли? Һәркөнне бу телдә сөйләшә, яза, уйлый. Өченче телне үзләштерергә теләүче шуңа охшаш күнегүләр программасы булдырып, дәвамлы килеш, һәркөнне шул юнәлештә эшли. Радио тыңлый, китап укый, кабатлый, язарга тырыша. Сөйләшмичә һәм язмыйча, пассив тыңлау һәм уку белән генә чикләнеп телне үзләштерү һәм саклау мөмкин түгел – үзеңнең регуляр килеш контент тудыру практик тәҗрибәсе мәҗбүри. Бүген, мәсәлән, минем француз һәм татар телләре көне. Урамда булганда яки менә бу очрашуга килгәндә өйдән чыккач, француз телендә сөйли торган радионы тыңлыйм һәм шуны, күңелдән, татарчага тәрҗемә итәм. Кичә төрек һәм итальян телләре көне иде. Өйрәнә башлаганда, сез аны тыңлыйсыз да кабатлыйсыз, башта үзегезне тыңларга өйрәтәсез. Бу – баланы сөйләшергә өйрәткән кебек, ул бит әүвәл сүзләрне генә истә калдыра, сөйли алмый, аннары сезнең арттан кабатлый башлый.
– Күп телне белеп, уйлап, иркен сөйләшә алгач, иртән уянып киткәч, автомат рәвештә, телләрне буташтырып сөйләшә башлаганың юкмы?
– Элек булгалый иде мондый хәлләр. Ләкин системага керткән идем мин аны. Кайвакытта кыланып кына башка телдә сөйли башлыйм. Кеше ни өчен, бер телдә сөйләгәндә, чит сүзләр кыстырып җибәрә? Әйтәсе килгән фикерне җиткерү өчен, актив сүз байлыгы җитеп бетмәгәндә, кирәк булган төшенчәне белдерә торган сүзне икенче телдән алып куша. Бер тапкыр Президентка төрекчәдән татарчага һәм киресенчә тәрҗемә итәргә туры килгән иде. Яңа консул: «Без – кардәш халык, мин Президентның татарча сөйләшүен телим, ә үзем төрекчә сөйлим», – ди. «Мин төрекчә сөйләшәм, әмма сезнең дәрәҗәдә белмим», – дигәч, ул, миңа: «Курыкма, белмәгәннәрен инглизчәдән кушып җибәрә аласың», – дигән иде. Бу бөтен телләрдә дә шулай, кеше шул бушлыкны тутыра.
– Хәзер элеккеге сүзләр яңадан кайта, чит сүзләр тәрҗемә ителә. Әмма төрлесе төрлечә тәрҗемә итә һәм радио-телевидение, басма матбугат, кайбер зыялылар – бер телдә, ә халык көндәлек тормышта башка телдә сөйләшә. Кирәкмәгән эш белән шөгыльләнмибезме?
– Мин – тәрҗемәче, синхрон яки эзлекле сөйләм тәрҗемәчесе. Конференцияләрдә, наушниклар киеп, кабинкада утырам һәм синхрон тәрҗемә ясап барам. Күпчелек инглиз яки рус телләрендә. Инглиз теле бөтендөнья аралашу өчен кулланылган ысул булса, русчасы инде – элеккеге Россия империясе халыкларының бер-берсе белән аралашуда кулланылган региональ эш теле. Минем төп максат – кешеләрнең бер-берсен аңлау мәсьәләсен кайгырту. Сүзен-сүзгә генә тәрҗемә итсәң, алар бер-берсен аңламаска да мөмкин. Ә тел чисталыгы мәсьәләсенә килгәндә, тел яңарышы белән шөгыльләнүчеләр әйтүенчә, бу сораулар кайвакыт яңарыш мәсьәләләренә каршы килә. Ягъни, йә сез телне яшәтәсез һәм аны җәелдерәсез (электрон вариантта эшләсен, кешеләр смартфоннарда куллансын һәм аңласын өчен), йә борынгы тамырларга кайту дип уйлап, бүгенге ясалма тел рәвешенә китерәсез. Нәтиҗәдә, арбаны ат алдына куймас өчен, әүвәл телнең кулланышы турында кайгыртырга, аннан соң акрынлап башка сүзләрне кертеп була. Без Википедиядә язганда да бу өлкәдә бәхәсләр була. Кайберәүләр борынгы тамырларга кайту яклы, икенчеләре электрон энциклопедиянең асылына ишарә итеп, аның өчен беренчел максат – халык кулланган сүзләр белән язылган уңайлы практик белешмәлек булырга тиешлегенә өстенлек бирә. Тора-бара, 10, 50 яки 100 елдан соң, теге яки бу термин өчен кайсы бирка хәерлерәк икәнен халык үзе хәл итәр. Иң әһәмиятлесе – булганын сакласын, аралашсын, язып торсын. Борынгы тамырларга кайтуны түргә кую телне бүген һәм киләчәктә яшәтүгә һич ярдәм итми, бу минем фикер генә түгел – халыкара дәрәҗәдә практик яңарыш лингвистикасы белән шөгыльләнүче абруйлы галимнәрнең төрле тикшеренүләр нәтиҗәсеннән чыгып шулай әйтәм.
Фото: www.tatar-inform.ru
Кызыклы яңалыкларны күзәтеп бару өчен безнең МАХ каналына кушылыгыз.
Комментарийлар